Predikant Sietse van Kammen kon in 2008 enkele weken studieverlof opnemen. Tijdens zijn verlof spitte hij ook weer eens in de befaamde tafelgesprekken van Luther. En dat leverde een prikkelende constatering op.

Er wordt wel eens gevraagd wat ik nu eigenlijk geleerd heb tijdens mijn studieverlof in 2008. Een goede, technische en legitieme vraag, die zich natuurlijk niet gemakkelijk beantwoorden laat. Veel van wat je leest was misschien al bekend, maar krijgt door herlezingen en nieuwe overdenking weer waarde en kan weer vers worden ingebracht.

De tafel van Luther

Ook heb ik willen kijken naar de bronnen die de jonge Luther ter beschikking hebben gestaan bij het zich losmaken van de theologie van Thomas van Aquino. Mooi en treffend zijn bijdragen van Luther, die verderop in zijn leven zijn opgetekend door studenten en gebundeld in de zogenaamde “Tischreden” (gesprekken aan tafel). Die “Tisch” is de grote tafel geweest in de voormalige refter van het “Zwarte Klooster”. Een refter is een grote eetzaal waar monniken samenkomen om “als broeders tezamen”, in stilte, de maaltijd te nuttigen en naar de lector te luisteren.

Mannenhuishouding

Later, toen door de eerste ontwikkelingen van Luthers optreden, de kloosters leegstroomden, werd het eerdergenoemde kloostergebouw nog slechts bewoond door Luther en de achtergebleven prior. De heren schijnen er een echte mannenhuishouding op na te hebben gehouden. In de jute zakken waar ze op sliepen, stonden diepe zoutkringen en met de hygiëne en het onderhoud hield niemand zich bezig (er waren wel belangrijkere dingen te doen).

Nadat ook de laatste medebroeder was vertrokken en Luther getrouwd was met Katharina von Bora, een non uit het, inmiddels, verlaten vrouwenklooster in het nabijgelegen Nimbschen, kreeg het gebouw een nieuwe bestemming. Het “Zwarte Klooster” (zo genoemd vanwege de zwarte kleding van de kloosterlingen die er ooit huisden) werd door de overheid van Wittenberg geschonken aan het echtpaar Luther, als dank voor bewezen diensten.

Tafelgasten

“Käthe” bleek, wat je noemt, een uitstekende manager te zijn. In het aan de overzijde van de rivier de Elbe gelegen land Bosen, bezat zij een moestuin. Zij had een eigen kweekvijver voor vis en aan vlees was goed te komen. Met haar komst veranderde het klooster in een riant woonhuis waar het, naar verhouding, goed wonen en werken was. Door de vele contacten die Luther door zijn vele publicaties en optredens had opgedaan, kwam er een grote stroom van geïnteresseerde lezers en volgelingen in de richting van Wittenberg op gang. Weldra deden de vele voormalige cellen in het kloostercomplex dienst als gastenvertrekken.

Het enige vertrek dat alle gasten deelden, was de refter – die groot genoeg was om om familie en gasten te herbergen. Aan de tafel vond de ontmoeting plaats waar veel gasten een flinke reis voor over hadden gehad. Luther liet zich in de tafelgesprekken die tijdens de maaltijden ontstonden, ondervragen en aanspreken op van alles. Hij heeft daarbij waarschijnlijk niet gedicteerd, maar gewoon, voor de neus weg, een reactie gegeven. In de kring van vrienden en gasten waren er echter die Luthers uitspraken optekenden. De bekendste van hen is Johannes Goldschmidt geworden, een leerling die naar toenmalig academisch gebruik, zich liet aanspreken met zijn gelatiniseerde naam “Aurifaber” (bewerker van goud).

Geheugen

Soms gaat Luther, als rijpere man, in op iets, dat hem in zijn jonge jaren bewogen heeft, en zo zijn we weer terug bij de jonge Luther. Luther put in de gesprekken regelmatig uit zijn geheugen, dat uitzonderlijk goed moet zijn geweest. Een garantie voor feilloos bij de werkelijkheid aansluitende jeugdherinneringen is dat trouwens niet. Het is als bij een ieder; ervaringen zijn uiterst persoonlijk en altijd gekleurd.

Wat hij in de volgende “Tischrede” beweert over de Bijbel, zijn enorme inzet om deze te verstaan en de moeite die hij heeft moeten doen om wat over de Bijbel geschreven is door anderen van minder belang te laten zijn, moet echter goed aangesloten hebben bij de realiteit (uit: “Bij Luther te gast, de Tischreden van Maarten Luther):

“Doctor Luther klaagde eens over de massa’s boeken, en dat iedereen maar boeken wil maken, om van alles en nog wat onder de aandacht te brengen. Hij zei: “Voor een deel doen ze dit uit eerzucht, omdat ze ook geroemd willen worden en naam willen maken. Velen doen het echter ook om er voordeel bij te behalen en eraan te verdienen. De lieve Bijbel wordt onder een heleboel ‘hippe’ opvattingen begraven en door veel boeken onder de grond gewerkt, omdat men op de tekst geen acht slaat.

[...] Daarom zou ik wel wensen dat al mijn boeken negen el diep in de grond begraven worden, als ze een slecht voorbeeld zouden zijn voor allen die mij zouden willen navolgen in het schrijven van veel boeken, en als iemand op die manier misschien heel beroemd wilde worden. Nee, Christus is niet voor onze ijdele eer gestorven, zodat wij roem en eer zouden krijgen, maar hij is gestorven opdat alleen Zijn Naam geheiligd zou worden. …..Ze moeten niet mij volgen, maar Christus.”

Meer lezen? Start eens hier:

• Kerkgeschiedenis: meer achtergronden over Luthers leven en de tafelgesprekken
• Luther’s Tischreden – Volume 1 [Duitstalig, ook als PDF]
• Luther’s Tischreden – Volume 2 [Duitstalig, ook als PDF]
• Luther’s Tischreden – Volume 3 [Duitstalig, ook als PDF]
• Luther’s Tischreden – Volume 4 [Duitstalig, ook als PDF]
• Luther’s Tischreden – Volume 5 [Duitstalig, ook als PDF]
• Luther’s Tischreden – Volume 6 [Duitstalig, ook als PDF]
• Luther’s Table-talk: de Tischreden naar het Engels vertaald [Engelstalig]
• Luther’s Table-talk. A critical study: volledig gedigitaliseerde en zeer toegankelijke studie uit 1907 [Engelstalig, ook als PDF]