In januari stond bij de leeskring Doorgegeven het hoofdstuk ‘Voorlopige ontboezeming’ uit Kierkegaards ‘Vrees en Beven’ op het programma. Het is de bedoeling van Kierkegaard om het dialectische dat in het verhaal van Abraham schuilgaat (en dat licht werpt op wat geloof en geloven is) naar voren te halen aan de hand van drie problemata.

‘Problemata’ kun je vertalen met ‘problemen’; in filosofische zin zijn het pogingen om het problematische juist verwoord te krijgen. Maar, voordat het zo ver is, wil Kierkegaard eerst, in een soort tussenhoofdstuk, een voorlopige ontboezeming aan ons kwijt.

Hij ‘bekent’ dat hij Abraham slechts kan bewonderen. Maar volgen (zowel naar de Moria al in zijn ‘beweging van het geloof’) kan hij niet. ‘Ik kan de beweging van het geloof niet maken, ik kan mijn ogen niet sluiten en mij vol vertrouwen in het absurde storten. Het is mij onmogelijk, maar trots ben ik daar niet op.’ (Trots, alsof hij het geloof overwonnen zou hebben.) Wel stelt Kierkegaard ervan overtuigd te zijn dat God liefde is. Deze gedachte heeft voor hem een oorspronkelijk en een door niets op te heffen geldigheid. ‘Maar ik geloof niet. Daarvoor ontbreekt me de moed.’

Kierkegaard stelt dat Gods liefde incommensurabel (onvergelijkbaar, onderling onmeetbaar) is met heel de werkelijkheid. Verder doet hij uit de doeken dat het hem niet aan het vermogen ontbreekt om te resigneren (afstand te doen). Zo zou hij, in Abrahams schoenen staand, Gods oproep hebben beantwoord om ook af te reizen naar de berg Moria. ‘Ook het mes had ik niet vergeten, om daarmee enig uitstel te winnen. Maar tegelijk weet ik wat ik verder nog gedaan zou hebben. Op hetzelfde moment dat ik mijn paard besteeg, zou ik tegen mezelf hebben gezegd: ‘Nu is alles verloren, God eist Isaak op, ik zal hem offeren, en met hem al mijn vreugde.”

Hierin laat hij zien dat resigneren (afstand doen van wat onmiddellijk comfortabel is, maar wat je weghoudt bij je bestemming) en geloven niet hetzelfde zijn. Het eerste kan Kierkegaard omdat hij zichzelf serieus neemt en zich weigert te narcotiseren met lafheid en het zoeken van uitvluchten. Het tweede niet. Geloven is vasthouden aan de uitkomst zonder deze voor ogen te zien.

Er is om te resigneren geen geloof nodig, zegt Kierkegaard. Dit in weerwil van wat men vaak denkt (ascese, onthouding). De resignatie houdt hiermee verband dat ieder mens ertoe geroepen is zijn eigen censor (beoordelaar) ter zijn. “Deze beweging [de beweging van de resignatie] maak ik door mezelf en wat ik daarmee win is mijn zelf in mijn eeuwige bewustzijn. Door het geloof doe ik nergens afstand van. Integendeel, door het geloof verwerf ik alles, en wel precies in die zin als gezegd wordt dat wie geloof heeft zo klein als een mosterdzaadje, bergen verzetten kan (Matteüs 17).” Verderop verwoordt Kierkegaard: “Door het geloof deed Abraham geen afstand van Isaak, maar door het geloof verkreeg hij Isaak.”

Het geloof brengt hem de toekomst. Een toekomst die hij niet ziet, maar die God hem belooft (zonder deze in het vooruitzicht te stellen!). “Door het geloof”, vat Kierkegaard samen, “verkrijgen wij, krachtens het absurde.”

De kritiek op het bestaan verplicht ons paal en perk te stellen (te resigneren). Maar met en voor God bestaan doen wij daarmee nog niet. Kierkegaard: “Laten we dan een streep halen door Abraham, of leren verschrikt te raken door die ontstellende paradox die de betekenis van zijn leven uitmaakt, zodat we zullen begrijpen dat onze tijd, blij mag zijn als hij geloof heeft.” Het geloof, besluit Kierkegaard, is een paradox waarvan geen denken zich meester maakt, omdat het geloof juist daar begint waar het denken ophoudt.

De held

‘De held onderscheidt zich, verdient het om niet vergeten te worden. Groot werd de held door zijn surplus, groot werd de held door zijn overgave.’ Maar, stelt Kierkegaard, ‘wie God liefhad werd groter dan allen’. De held onderscheidt zich in het waarmaken van de verwachting waaruit hij leeft. ‘Groot werd de een door de verwachting van het mogelijke, een ander door de verwachting van het eeuwige. Maar,’ brengt Kierkegaard in, ‘wie het onmogelijke verwachtte werd groter dan allen.’ En: ‘Groot werd hij die met de wereld streed en die overwon, groot werd hij die met zichzelf streed en zichzelf overwon. Maar wie met God strijd is groter dan allen.’ Dat is de wat cryptische conclusie van Kierkegaard, als inleiding om duidelijk te kunnen maken hoe hoog hij de bijbelse Abraham schat.

‘Er was er een’, vervolgt hij, ‘die op zichzelf steunde en overwon; er was iemand die vertrouwend op eigen sterkte alles opofferde, maar wie God vertrouwde was groter dan allen.’ Kierkegaard besluit dit fragment met: ‘Abraham was groter dan allen: groot door de kracht waarvan de sterkte onmacht is, groot door de wijsheid waarvan het geheim dwaasheid is, groot door de hoop waarvan de vorm waanzin is, groot door de liefde, die haat is tegen zichzelf.’

Over ‘zelfhaat’ ontwikkelde zich een flinke discussie in onze kring. Kan God ‘zelfhaat’ verlangen? Tussentijdse conclusie: alleen als het getuigt van de liefde die ‘groot’ maakt, kan het iets betekenen dat niet slecht is.

De uitverkorene

Kierkegaard vervolgt met een soort resumé: ‘Door het geloof trok Abraham weg uit het land van zijn vaderen en werd een vreemdeling in het land van de belofte. Een ding liet hij achter, een ding nam hij mee: zijn aardse verstand liet hij achter en het geloof nam hij mee. Anders zou hij ook niet zijn weggetrokken, maar zou hij gedacht hebben: dit is onzinnig.’

Ondanks alles is Abraham niet een verworpene, maar de uitverkorene. Uitverkoren, gekozen, om het leven te dragen. Abraham kan dit, ver weg van alles wat vertrouwd en eigen is, door te geloven en vast te houden aan de belofte. ‘Hij die altijd het beste hoopt, wordt oud door het leven bedrogen. En hij die altijd op het slechtste is voorbereid, wordt vroeg oud. Maar hij die gelooft bewaart een eeuwige jeugd. Geprezen zij daarom dit verhaal!’

Het is niet zozeer een wonder dat hun verwachting werd vervuld, maar een wonder van geloof, dat Abraham en Sara beide (in geest) jong genoeg waren om het ouderschap nog te wensen en dat het geloof hun wens had bewaard. Het geloof dat hem, Abraham, gebracht heeft waar hij is (in een vreemd land, maar gezegend onder Gods hemel) wordt bekrachtigd in een zoon: Izaäk. Hij is niet alleen de zoon waar zij op wachtten, het is ook de zoon van de belofte van God. Zeg maar: de zoon waaruit al het leven voort zal komen. Hij is hun toekomst.

De beproeving

De beproeving die volgt, de opdracht die Abraham ontvangt om Izaäk te offeren, beschrijft Kierkegaard als het drama dat God van ons (mensen met een ‘gezond verstand’) van God vervreemdt. Maar Abraham geloofde en blijft erop vertrouwen dat God het is die hem beproeft. Niet met het zicht op een onverwachte wending die alles alsnog ten goede zal keren, maar omdat dit de God is die hem geroepen heeft.

Kierkegaard schetst dat Abraham naar onze perceptie, heel goed en begrijpelijk, anders had kunnen handelen. Hij had het zwaard in zijn eigen borst kunnen boren. Hij had op de berg Moria, door twijfel bevangen, God kunnen uitdagen met zijn gebeden. Hij had zijn knecht Eliëzer opdracht kunnen geven om met hen rechtsomkeer te maken. ‘Maar hij vervolgde de weg, besteeg de berg, wette het mes en hief zijn arm…’

Het geloof

Het hoofdstuk eindigt met de lofrede die Abraham niet nodig heeft om getroost te worden voor zijn verlies. ‘Jij hebt immers alles gewonnen en Izaäk behouden.’ Kierkegaard meent dat Abraham geen late vereerder – zeg maar, geen late ‘dichter’ zoals Kierkegaard – nodig heeft om aan de vergetelheid onttrokken te blijven. Abraham is dus meer dan een klassieke held die altijd een dichter nodig heeft. (Kierkegaard blijft dus een dichter zonder held.) ‘Want iedere taal gedenkt jou – en toch beloon je ieder die je liefheeft heerlijker dan wie ook. Jij maakt hem daarboven [de mens die jou bij leven liefhad] gelukkig in je schoot, hier boei je [de mens die je bij leven lief heeft] zijn oog en zijn hart met het wonderbaarlijke van wat je deed.’

Kierkegaard roemt Abraham om de hartstocht, ‘die de strijd met het razen van de elementen versmaadt [en daardoor geen held wordt] om met God in strijd te gaan [en daarmee wordt tot een gelovige].’ Kierkegaard eindigt met ‘nooit zal door hem [Kierkegaard zelf, als dichter zonder held, maar met een gelovige op het netvlies] vergeten worden dat jij [Abraham] honderd jaar nodig hebt gehad om tegen de verwachting in een zoon van je ouderdom te verkrijgen, dat jij eerst het mes moest trekken voordat je Izaäk mocht behouden. Hij zal nooit vergeten dat jij in honderddertig jaar niet verder kwam dan bij het geloof.’ Het laatste woord van dit inleidende hoofdstuk is datgene waar alles in het boek om draait; het enige thema.

Kierkegaard voor liefhebbers

Om iets te kunnen doorgeven en weergeven van Kierkegaards’ bedoelingen leek het ons van belang om aan het begin van de kennismaking met zijn werk, iets van zijn “Sitz im Leben”, iets van zijn plek in het leven ter sprake te brengen.

Wat Kierkegaard, op zijn beurt, heeft willen doorgeven houdt namelijk sterk verband met zijn jeugd en de man die hij daar uit werd. Kierkegaard ervoer het als zijn persoonlijke opdracht om het individu, de mens in zijn meest complete uniciteit te begrijpen en begrepen te krijgen. Daarvoor had hij de God van de Bijbel en het Christelijk geloof nodig, maar had hij ook baat bij een ongewone jeugd.

Nou ja…”baat”.

Het is maar wat je baat noemt.

Hoewel meerdere mensen uit de kring van familie en vrienden zich later de jonge Sören herinnerden als bijzonder verwend, zei hij zelf, dertig jaar later, terug te kijken op een vooral ongelukkige jeugd. De vermogende familie waaruit Kierkegaard kwam en waarin Sören de nakomer was in het gezin van zeven kinderen, werd getroffen door een onwezenlijke serie van verliezen.

Toen Sören zes was overleed zijn elf jaar oud broer Michaël na een botsing op het schoolplein, drie jaar later overleed zijn oudste zus, onverwacht, na een kort ziekbed. Wat alles in tijden van rouw en verwerking nog moeilijker maakte was dat Sören’s vader, Michaël sr., een even vermogende als begaafde heer, die zich met behoud van fortuin uit zaken had teruggetrokken om zich geheel aan de opvoeding van zijn zonen te wijden, het verdriet onderging als een persoonlijke straf voor een misstap die hij in zijn eigen jeugd in Jutland had begaan.

Ons komt dit alles, als eigentijdse en weinig belaste bijbellezers en kerkbezoekers, vreemd voor. “Is het dan onmogelijk om ergens de draad weer op te pakken?”

Wat we daarbij uit het oog verliezen is dat het Lutherse piëtisme waarin Michaël sr., op het platteland van Denemarken opgroeide, sterk puriteinse trekjes kende. Na grove fouten is in deze zienswijze verzoening mogelijk, maar dan wel pas na zware boetedoening.

Aanvankelijk veronderstelde Sörens vader dat Gods toorn hem zou treffen in zijn vermogen. Maar nadat de crisis van 1813 ( ook toen al!) het economisch verkeer in Europa had lamgelegd, bleek de vraag naar wol enorm te blijven. Juist in deze branche had vader Kierkegaard fortuin gemaakt. Niet de aantasting van zijn financiële onafhankelijkheid, maar die van de gezondheid van zijn kinderen werd de rampspoed die hij vreesde. “Erger had het niet gekund” tekende Kierkegaard op jeugdige leeftijd al op.

Senior leefde onder het zwaard van de gedachte dat hij al zijn kinderen zou overleven. Uiteindelijk zouden bij vaders dood, in 1838, slechts Sören en zijn oudste broer Peter nog in leven zijn. Sören is door zijn vader gekneed en opgebouwd, maar ook verwoest, stelt hij in zijn eerste boek, dat in datzelfde jaar 1838 de veelbetekenende naam “Uit de papieren van iemand die nog leeft” meekrijgt. Zijn veeleisende vader heeft zich in de zeer begaafde jongen vastgebeten en ondanks zijn permanente zwaarmoedigheid een enorme belezenheid, veelzijdigheid en intense interesse in mensen en hun beweegredenen bijgebracht. Maar hij heeft hem ook belast, misschien zelfs wel “geofferd” door hem als minderjarige van zijn kwellingen op de hoogte te brengen en hem van een onontkoombare opdracht te voorzien ( namelijk zijn leven te wijden aan het schrijven van een groot godsdienstig werk als teken van verzoening.)

Zegen en vloek lopen op de een of andere manier op een moeilijk te ontwarren manier door elkaar.

De fascinatie voor het verschijnsel van de roeping die ons enerzijds aan een opdracht bindt en anderzijds nodig is verstaan te worden omdat zij de opdracht draagt, ons te laten zien en horen wat vrijheid is, vindt bij Kierkegaard in de gecompliceerde verhouding tot zijn vader zijn oorsprong. Het heeft ertoe bijgedragen dat kort na de afronding van zijn dissertatie over “Het begrip ironie, in voortdurende betrekking op Socrates” in 1841, er een grote lawine aan publicaties van zijn hand op gang komt, met het boek “Vrees en beven” (1843) als hoogtepunt.

Deze studie van Genesis 22, waarin Abraham de onbegrijpelijke opdracht krijgt, zijn eigen toekomst een halt toe te roepen en zijn zoon Isaäk te offeren heeft voor Kierkegaard de lading van herkenning. “Hoe is het mogelijk dat Abraham niet ophoudt zich gezegend te voelen?” Wij gaan dit boek en de bijbeltekst waar zij op gebaseerd is in de komende maanden stukje voor beetje verkennen.

‘Doorgegeven’ is de naam van een nieuwe kring die op een rustige en ontspannen wijze teksten van christelijke denkers wil lezen en hier lering uit hoopt te trekken. Voor de eerste seizoenshelft van 2009 staat een mooie, nieuwe vertaling van Kierkegaards beroemd geworden boek ‘Vrees en beven’ ons ter beschikking. De kring heeft een laagdrempelige insteek, wil niet te studieus zijn en is niet bedoeld voor gevorderde filosofen. Laat u dus niet intimideren door grote namen. Kierkegaard lezen moet vooral als leuk en als meeslepende ervaring ontdekt worden. Bijeenkomsten vinden plaats in het Jeugdlokaal, op elke derde dinsdag van de maand.

• Waar? In het Jeugdlokaal, naast de Lutherse Kerk in Haarlem
• Wanneer? Iedere derde dinsdag van de maand, van 10:00 – 11:30 uur
• Voor wie? Alle leden

Vast inlezen over Kierkegaard en ‘Vrees en beven’?

• Korte achtergrondinformatie bij het boek. Van de uitgever.
• De existentiële horror van Kierkegaard. Artikel uit Filosofie Magazine (2005).
• Recensie ‘De ziekte tot de dood’. Een ander boek van Kierkegaard, Friesch Dagblad (2009).

Eind 1587 ondernamen Antwerpse vluchtelingen in Amsterdam een poging een lutherse gemeente te stichten. Ze kwamen bijeen op de zolder van een pakhuis “waar de Pot uithing” (op dezelfde plek kwam later de Spuikerk). Het stadsbestuur verbood de diensten. De Staten van Holland grepen in en de diensten konden weer doorgaan. In 1595 werd echter de Amsterdamse predikant Adolf Fisscher vastgezet en de diensten werden verboden.

De gereformeerden hadden grote bezwaren tegen de lutheranen. De houding van de lutheranen in Antwerpen werd ze bijzonder kwalijk genomen. Later is dat goed gekomen toen Willem van Oranje veel Duitse huursoldaten aantrok om tegen de Spanjaarden te vechten. Dit waren meestal lutheranen. Men had ook nog altijd veel bezwaar tegen de avondmaalsleer. Dat Christus aanwezig was bij het avondmaal was in de ogen van de calvinisten onmogelijk. Christus was immers door middel van de hemelvaart toch vertrokken!

Zo als zo vaak waren het economische redenen die het bewerkstelligden dat de lutheranen kerkdiensten mochten houden en zelfs kerken bouwen. Onder de lutheranen in Amsterdam waren vele Denen en Zweden. Het waren de koningen van Denemarken en Zweden die dreigden de Sont te sluiten als de lutheranen werden lastiggevallen. Dit was een gevoelige kwestie, want de Oostzeehandel was voor Amsterdam van cruciaal belang.

Na 1604 hadden de lutheranen geen last meer van de stedelijke overheid. Lutheranen waren in een zeker opzicht zelfs bevoorrecht. Terwijl katholieken en doopsgezinden alleen toestemming kregen om schuilkerken in te richten, mochten de lutheranen wel gewone, van de weg af zichtbare kerken bouwen. De enige beperking was dat er geen toren op mocht.
Op eerste kerstdag 1633 werd de lutherse kerk aan het Spui ingewijd en in 1671 kwam de “Ronde Lutherse” aan het Singel gereed.

In deze cursus leek mij dit niet het spannendste onderwerp. Toch bleek al gauw hoe belangrijk de belijdenisgeschriften waren en nog zijn. Luther moest duidelijk maken waarin zijn ideeën verschilden met die van de rooms-katholieke kerk en hij moest duidelijk maken wat de kernpunten waren van zijn nieuwe reformatorische beweging. Zo ontstond in 1530 de Augburgse Confessie. Hoewel er nog meer belijdenisgeschriften kwamen, bleef de Augburgse Confessie het meest normgevend en gezaghebbend. Ook bij het ontstaan van de Lutherse kerk in Antwerpen en later in ons land vormde dit belijdenisgeschrift de grondslag van de lutherse kerk. De term “Luthers” werd aanvankelijk helemaal niet gebruikt maar men gebruikte de uitdrukking “toegedaan de Auburgse Confessie”.

Het is wel grappig dat de streng gereformeerden bij het ontstaan van de protestante kerken in Nederland nog helemaal geen belijdenisgeschriften bezaten. De lutheranen van nu beschouwen ‘vrijheid’ als één van de belangrijkste eigenschappen van hun traditie. Vroeger was dat dus anders, toen waren de lutheranen al gebonden aan hun confessie en noemden zij zich daarom de kerk met de ‘zuivere’ leer. De belijdenisgeschriften van de gereformeerden ontstonden in 1561 (Nederlandse geloofsbelijdenis), 1563 (Heidelbergse catechismus) en in 1618 (Dordtse leerregels). Later ontwikkelde de lutherse kerk zich tot een kerk die ondogmatisch genoemd mag worden, vrij van binding aan confessie of leerstelligheid.

Bij het ontstaan van de Protestante kerk in Nederland werden de lutherse belijdenisgeschriften opgenomen in de nieuwe kerkorde. Op die manier laat het kleinste kerkgenootschap het eigene van de lutherse traditie zien.

De kerkorde verwoordt dat als volgt: “Het belijden van de kerk geschiedt in gemeenschap met de belijdenis van het voorgeslacht zoals die is verwoord … in de Onveranderde Augsburgse confessie en de catechismus van Luther.” Tevens worden de theologische verklaring van Barmen en de Konkordantie van Leuenberg erkend.

Op de vraag “Hoe kan ik God ontmoeten?” gaf Luther een ander antwoord dan de rooms-katholieke kerk. Immers men dacht dat je door veel studie kon opklimmen naar de hemelse glorie. Daarnaast moest je zoveel mogelijk je best doen met goede werken.

Luther was het daar volkomen mee oneens. Bij hem gaat het om een omgekeerde beweging: het gaat niet om de mens die met eigen inspanning de weg gaat naar boven naar de verheven God in al zijn glorie, maar het gaat om God die naar beneden gaat. Hij zoekt de mens zelf op. God openbaart zich in de gekruisigde Christus. Voor ons is dit logisch gezien wel de laatste plaats waar we God zoeken: een volkomen ontluisterde, vernederde persoon aan het kruis. Alleen als wij zelf in alle nederigheid, ons eigen lijden accepterend, Christus bij het kruis willen ontmoeten, ontvangen we zijn genade. We kijken nog even terug naar de persoon Lea.

Luther noemde haar een figuur voor het kruis. Zij droeg het kruis, al deed ze het liever niet. Ze aanvaardde haar lot als een deel van haar leven. Gesterkt kon ze verder leven.

In de rooms-katholieke kerk hebben heiligen altijd een belangrijke rol gespeeld. In deze traditie zijn heiligen mensen die zich onberispelijk hebben gedragen en die hun leven aan God hebben gewijd. Voorbeelden zijn bijvoorbeeld Elisabeth van Thüringen, Katharina van Siena en Theresia van Avila. Luther zag dat heel anders. Bij hem komen de heiligen uit de bijbelse verhalen en dienen ze als voorbeelden van ware gelovigen.

De docente van dit onderdeel dr. Sabine Hiebsch promoveerde op het boek “Lea en Rachel in Luthers Genesispreken”. Zij spreekt daarin bijvoorbeeld over Jacob, Lea en Rachel. Jacob trouwde eerst met Lea en later met Rachel.
Rachel was de vrouw van wie Jacob het meest hield. Lea voelde zich eenzaam en in de steek gelaten. Volgens Luther was dat het kruis dat zij moest dragen. Ze accepteerde dit en zocht steun bij God op wie zij bleef vertrouwen. Zij werd daarvoor beloond met het feit dat zij in haar huwelijk met Jacob de eerste en de meeste kinderen kreeg. Haar vertrouwen in God en de manier waarop ze met haar aanvechtingen omging, maakte haar voor Luther tot een heilige.

Iemand van wie wij veel kunnen leren.

Met de toetreding van de Lutheranen tot het eenwordingsproces van de PKN is deze kerk een bundeling geworden van twee verschillende tradities. Dit heeft binnen de Calvinistische traditie geleid tot een toegenomen belangstelling voor de theologie van Luther. Ook binnen de lutherse gemeenschap was behoefte aan een kernachtige uiteenzetting van wat we het “luthers eigen” noemen. In opdracht van de theologische commissie van de Lutherse Synode is er de afgelopen tijd gewerkt aan een boek waarin in heldere taal een aantal kernpunten van de theologie van Luther wordt behandeld. Een collectief van tien schrijvers waaronder onze ‘eigen’ Christoph Burger heeft in een veertiental hoofdstukken tekst en uitleg gegeven. Het is een mooi en leesbaar boek geworden en het wordt u bij dezen van harte aanbevolen!

In deze feestelijke bijeenkomst werd het boek ten doop gehouden. Eddy Hallewas vermeldde in zijn inleiding vele details over onze kerk in Haarlem en bood daarna de eerste exemplaren aan. De ontvangers waren Arjan Plaisier, Ilona Fritz in haar hoedanigheid als opdrachtgeefster en Wonno Bleij, aan wie het boek is opgedragen als dank voor zijn jarenlange en inhoudrijke bijdragen aan de theologische commissie. Ds. Bleij hield een geestige toespraak waarin hij vermeldde dat er door de ‘tegenpartij’ in het kader van het Calvijnjaar ook is gewerkt aan een boek over deze Geneefse hervormer. Omdat dit boek echter 127 pagina’s meer telt dan dat over Luther lijkt het erop ‘dat Calvijn dikker zou zijn dan Luther’ hetgeen op bepaalde historische gronden misschien niet geheel correct is.  Daarna sprak dr. Plaisier. De tekst van zijn toespraak is voor belangstellenden op het internet na te lezen. Tot slot sprak Ilona Fritz een dankwoord uit.

Wonno Bleij ontvangt het eerste exemplaar van Eddy Hallewas. Op de achtergrond PKN-scriba Arjan Plaisier.

De bijeenkomst werd door organist en dirigent Klaas Koelwijn omlijst door orgelmuziek, en een kleine cantorij zong een aantal muziekbewerkingen van liederen die door Luther zijn geschreven. Na afloop was er een geanimeerd samenzijn waarin in goede lutherse traditie kon worden genoten van een goed glas en lekkere hapjes. Al met al een zeer geslaagde middag in een mooi gebouw met leuke toespraken, goede muziek en verzorgde gastvrijheid. Haarlem stond op de kaart!

Foto: (c) 2009 Ingeborg Kriegsman, alle rechten voorbehouden, geplaatst met toestemming van de fotograaf.

Het boek ‘Luthers gezien: een oude traditie in een nieuwe kerk‘ is uitgegeven door Uitgeverij Kok, en kost 24,90 euro.

Er wordt wel eens gevraagd wat ik nu eigenlijk geleerd heb tijdens mijn studieverlof in 2008. Een goede, technische en legitieme vraag, die zich natuurlijk niet gemakkelijk beantwoorden laat. Veel van wat je leest was misschien al bekend, maar krijgt door herlezingen en nieuwe overdenking weer waarde en kan weer vers worden ingebracht.

De tafel van Luther

Ook heb ik willen kijken naar de bronnen die de jonge Luther ter beschikking hebben gestaan bij het zich losmaken van de theologie van Thomas van Aquino. Mooi en treffend zijn bijdragen van Luther, die verderop in zijn leven zijn opgetekend door studenten en gebundeld in de zogenaamde “Tischreden” (gesprekken aan tafel). Die “Tisch” is de grote tafel geweest in de voormalige refter van het “Zwarte Klooster”. Een refter is een grote eetzaal waar monniken samenkomen om “als broeders tezamen”, in stilte, de maaltijd te nuttigen en naar de lector te luisteren.

Mannenhuishouding

Later, toen door de eerste ontwikkelingen van Luthers optreden, de kloosters leegstroomden, werd het eerdergenoemde kloostergebouw nog slechts bewoond door Luther en de achtergebleven prior. De heren schijnen er een echte mannenhuishouding op na te hebben gehouden. In de jute zakken waar ze op sliepen, stonden diepe zoutkringen en met de hygiëne en het onderhoud hield niemand zich bezig (er waren wel belangrijkere dingen te doen).

Nadat ook de laatste medebroeder was vertrokken en Luther getrouwd was met Katharina von Bora, een non uit het, inmiddels, verlaten vrouwenklooster in het nabijgelegen Nimbschen, kreeg het gebouw een nieuwe bestemming. Het “Zwarte Klooster” (zo genoemd vanwege de zwarte kleding van de kloosterlingen die er ooit huisden) werd door de overheid van Wittenberg geschonken aan het echtpaar Luther, als dank voor bewezen diensten.

Tafelgasten

“Käthe” bleek, wat je noemt, een uitstekende manager te zijn. In het aan de overzijde van de rivier de Elbe gelegen land Bosen, bezat zij een moestuin. Zij had een eigen kweekvijver voor vis en aan vlees was goed te komen. Met haar komst veranderde het klooster in een riant woonhuis waar het, naar verhouding, goed wonen en werken was. Door de vele contacten die Luther door zijn vele publicaties en optredens had opgedaan, kwam er een grote stroom van geïnteresseerde lezers en volgelingen in de richting van Wittenberg op gang. Weldra deden de vele voormalige cellen in het kloostercomplex dienst als gastenvertrekken.

Het enige vertrek dat alle gasten deelden, was de refter – die groot genoeg was om om familie en gasten te herbergen. Aan de tafel vond de ontmoeting plaats waar veel gasten een flinke reis voor over hadden gehad. Luther liet zich in de tafelgesprekken die tijdens de maaltijden ontstonden, ondervragen en aanspreken op van alles. Hij heeft daarbij waarschijnlijk niet gedicteerd, maar gewoon, voor de neus weg, een reactie gegeven. In de kring van vrienden en gasten waren er echter die Luthers uitspraken optekenden. De bekendste van hen is Johannes Goldschmidt geworden, een leerling die naar toenmalig academisch gebruik, zich liet aanspreken met zijn gelatiniseerde naam “Aurifaber” (bewerker van goud).

Geheugen

Soms gaat Luther, als rijpere man, in op iets, dat hem in zijn jonge jaren bewogen heeft, en zo zijn we weer terug bij de jonge Luther. Luther put in de gesprekken regelmatig uit zijn geheugen, dat uitzonderlijk goed moet zijn geweest. Een garantie voor feilloos bij de werkelijkheid aansluitende jeugdherinneringen is dat trouwens niet. Het is als bij een ieder; ervaringen zijn uiterst persoonlijk en altijd gekleurd.

Wat hij in de volgende “Tischrede” beweert over de Bijbel, zijn enorme inzet om deze te verstaan en de moeite die hij heeft moeten doen om wat over de Bijbel geschreven is door anderen van minder belang te laten zijn, moet echter goed aangesloten hebben bij de realiteit (uit: “Bij Luther te gast, de Tischreden van Maarten Luther):

“Doctor Luther klaagde eens over de massa’s boeken, en dat iedereen maar boeken wil maken, om van alles en nog wat onder de aandacht te brengen. Hij zei: “Voor een deel doen ze dit uit eerzucht, omdat ze ook geroemd willen worden en naam willen maken. Velen doen het echter ook om er voordeel bij te behalen en eraan te verdienen. De lieve Bijbel wordt onder een heleboel ‘hippe’ opvattingen begraven en door veel boeken onder de grond gewerkt, omdat men op de tekst geen acht slaat.

[...] Daarom zou ik wel wensen dat al mijn boeken negen el diep in de grond begraven worden, als ze een slecht voorbeeld zouden zijn voor allen die mij zouden willen navolgen in het schrijven van veel boeken, en als iemand op die manier misschien heel beroemd wilde worden. Nee, Christus is niet voor onze ijdele eer gestorven, zodat wij roem en eer zouden krijgen, maar hij is gestorven opdat alleen Zijn Naam geheiligd zou worden. …..Ze moeten niet mij volgen, maar Christus.”

Meer lezen? Start eens hier:

• Kerkgeschiedenis: meer achtergronden over Luthers leven en de tafelgesprekken
• Luther’s Tischreden – Volume 1 [Duitstalig, ook als PDF]
• Luther’s Tischreden – Volume 2 [Duitstalig, ook als PDF]
• Luther’s Tischreden – Volume 3 [Duitstalig, ook als PDF]
• Luther’s Tischreden – Volume 4 [Duitstalig, ook als PDF]
• Luther’s Tischreden – Volume 5 [Duitstalig, ook als PDF]
• Luther’s Tischreden – Volume 6 [Duitstalig, ook als PDF]
• Luther’s Table-talk: de Tischreden naar het Engels vertaald [Engelstalig]
• Luther’s Table-talk. A critical study: volledig gedigitaliseerde en zeer toegankelijke studie uit 1907 [Engelstalig, ook als PDF]