Eind 1587 ondernamen Antwerpse vluchtelingen in Amsterdam een poging een lutherse gemeente te stichten. Ze kwamen bijeen op de zolder van een pakhuis “waar de Pot uithing” (op dezelfde plek kwam later de Spuikerk). Het stadsbestuur verbood de diensten. De Staten van Holland grepen in en de diensten konden weer doorgaan. In 1595 werd echter de Amsterdamse predikant Adolf Fisscher vastgezet en de diensten werden verboden.

De gereformeerden hadden grote bezwaren tegen de lutheranen. De houding van de lutheranen in Antwerpen werd ze bijzonder kwalijk genomen. Later is dat goed gekomen toen Willem van Oranje veel Duitse huursoldaten aantrok om tegen de Spanjaarden te vechten. Dit waren meestal lutheranen. Men had ook nog altijd veel bezwaar tegen de avondmaalsleer. Dat Christus aanwezig was bij het avondmaal was in de ogen van de calvinisten onmogelijk. Christus was immers door middel van de hemelvaart toch vertrokken!

Zo als zo vaak waren het economische redenen die het bewerkstelligden dat de lutheranen kerkdiensten mochten houden en zelfs kerken bouwen. Onder de lutheranen in Amsterdam waren vele Denen en Zweden. Het waren de koningen van Denemarken en Zweden die dreigden de Sont te sluiten als de lutheranen werden lastiggevallen. Dit was een gevoelige kwestie, want de Oostzeehandel was voor Amsterdam van cruciaal belang.

Na 1604 hadden de lutheranen geen last meer van de stedelijke overheid. Lutheranen waren in een zeker opzicht zelfs bevoorrecht. Terwijl katholieken en doopsgezinden alleen toestemming kregen om schuilkerken in te richten, mochten de lutheranen wel gewone, van de weg af zichtbare kerken bouwen. De enige beperking was dat er geen toren op mocht.
Op eerste kerstdag 1633 werd de lutherse kerk aan het Spui ingewijd en in 1671 kwam de “Ronde Lutherse” aan het Singel gereed.

Omstreeks 1530 was het protestantisme in de Nederlanden al vrij sterk vertegenwoordigd. In Antwerpen was zelfs al een lutherse gemeenschap die contacten onderhield met Luther. Deze verbood om tegen de toestemming van de overheid kerkdiensten te organiseren. Slechts huisbijeenkomsten waren geoorloofd.

Een aantal edelen vroeg via een smeekschrift op 5 april 1566 aan landvoogdes Margaretha van Parma om de inquisitie en de plakkaten tegen de ketters op te heffen. In juli arriveerde Willem van Oranje in Antwerpen. Hij vroeg alle protestanten zich te richten naar de Augsburgse confessie. De avondmaalsopvatting hield de calvinisten en lutheranen echter gescheiden. Calvinisten scholden lutheranen uit voor “bloeddrinkers en vleeseters”.

Op 18 augustus na de Mariaprocessie bestormde het volk van Antwerpen de kerken en vernielde de beelden. Ook vonden plunderingen plaats. Lutheranen deden aan deze beeldenstorm niet mee. Misschien eerder een sociale kwestie dan een principiële. Lutheranen waren veelal vermogende kooplieden, terwijl de plunderende calvinisten meestal arm waren en zelfs honger leden. Een gevolg van de opstand was dat de protestanten gedeeltelijk hun zin kregen. Willem van Oranje tekende zowel met de calvinisten als de lutheranen een contract waarin toestemming werd verleend in het openbaar kerkdiensten te houden. De lutheranen mochten voor hun 4000 leden zelfs drie kerken bouwen. Tevens lieten ze vier predikanten overkomen uit Duitsland: vier doctoren uyt Duytsland die de rechte ordeninghe der Confessie van Augsburch aanhingen. Zo ontstond in 1566 de eerste lutherse gemeente in de Nederlanden.

Lang heeft het echter niet geduurd. Begin 1567 kwam de landvoogdes met een verbod. Oproer was het gevolg. De prins van Oranje stond nog aan de kant van zijn koning. Hij deed een beroep op de lutheranen om de stad en de koning trouw te blijven. Zo ontstond een meerderheid en moest de calvinistische minderheid wijken. Het werd de lutheranen nog lang kwalijk genomen dat ze partij hadden gekozen voor de Spaanse overheid en tegen de calvinisten. In hetzelfde jaar was het afgelopen met de protestante diensten. Ondertussen naderde Alva met zijn soldaten om orde op zaken te stellen. Willem van Oranje voelde zich niet meer veilig en verliet Antwerpen. De meeste lutheranen gingen naar de Noordelijke Nederlanden of keerden terug naar lutherse gemeenten in Duitsland.

Met de toetreding van de Lutheranen tot het eenwordingsproces van de PKN is deze kerk een bundeling geworden van twee verschillende tradities. Dit heeft binnen de Calvinistische traditie geleid tot een toegenomen belangstelling voor de theologie van Luther. Ook binnen de lutherse gemeenschap was behoefte aan een kernachtige uiteenzetting van wat we het “luthers eigen” noemen. In opdracht van de theologische commissie van de Lutherse Synode is er de afgelopen tijd gewerkt aan een boek waarin in heldere taal een aantal kernpunten van de theologie van Luther wordt behandeld. Een collectief van tien schrijvers waaronder onze ‘eigen’ Christoph Burger heeft in een veertiental hoofdstukken tekst en uitleg gegeven. Het is een mooi en leesbaar boek geworden en het wordt u bij dezen van harte aanbevolen!

In deze feestelijke bijeenkomst werd het boek ten doop gehouden. Eddy Hallewas vermeldde in zijn inleiding vele details over onze kerk in Haarlem en bood daarna de eerste exemplaren aan. De ontvangers waren Arjan Plaisier, Ilona Fritz in haar hoedanigheid als opdrachtgeefster en Wonno Bleij, aan wie het boek is opgedragen als dank voor zijn jarenlange en inhoudrijke bijdragen aan de theologische commissie. Ds. Bleij hield een geestige toespraak waarin hij vermeldde dat er door de ‘tegenpartij’ in het kader van het Calvijnjaar ook is gewerkt aan een boek over deze Geneefse hervormer. Omdat dit boek echter 127 pagina’s meer telt dan dat over Luther lijkt het erop ‘dat Calvijn dikker zou zijn dan Luther’ hetgeen op bepaalde historische gronden misschien niet geheel correct is.  Daarna sprak dr. Plaisier. De tekst van zijn toespraak is voor belangstellenden op het internet na te lezen. Tot slot sprak Ilona Fritz een dankwoord uit.

Wonno Bleij ontvangt het eerste exemplaar van Eddy Hallewas. Op de achtergrond PKN-scriba Arjan Plaisier.

De bijeenkomst werd door organist en dirigent Klaas Koelwijn omlijst door orgelmuziek, en een kleine cantorij zong een aantal muziekbewerkingen van liederen die door Luther zijn geschreven. Na afloop was er een geanimeerd samenzijn waarin in goede lutherse traditie kon worden genoten van een goed glas en lekkere hapjes. Al met al een zeer geslaagde middag in een mooi gebouw met leuke toespraken, goede muziek en verzorgde gastvrijheid. Haarlem stond op de kaart!

Foto: (c) 2009 Ingeborg Kriegsman, alle rechten voorbehouden, geplaatst met toestemming van de fotograaf.

Het boek ‘Luthers gezien: een oude traditie in een nieuwe kerk‘ is uitgegeven door Uitgeverij Kok, en kost 24,90 euro.

Misschien wel, misschien niet. Calvijn is, zowel als persoon als qua ideeën en theologie, een behoorlijk onbekende in de Lutherse gelederen. Heel vaak wordt gedacht dat Luther en Calvijn rivalen van elkaar waren, die ongeveer gelijktijdig op kerkhervormingen inzetten. Dat beeld klopt niet. Calvijn werd 26 jaar later geboren dan Luther. De hervormers hebben elkaar nooit persoonlijk ontmoet. Er is slechts één brief bekend die tot direct contact tussen Luther en Calvijn had kunnen leiden. Kunnen, omdat het vrij zeker is dat Calvijns brief aan Luther niet door Luther zelf gelezen en beantwoord is, maar door zijn naaste medewerker Melanchthon. Maar de toon in de brief is warm, en Calvijn geeft er blijk van Luther en zijn werk sterk te waarderen.

De tegenstellingen tussen de ‘Lutherschen’ en ‘Calvinisten’ stammen uit later tijd. Het Calvijnjaar laat echter zien dat (en biedt een mooie gelegenheid voor) hernieuwde ontmoeting tussen het Lutherse en Calvinistische gedachtegoed. Tegenwoordig is de situatie weer veel meer als in de tijd van Luther en Calvijn: de twee stromingen kennen elkaar niet of nauwelijks ‘persoonlijk’.

Er is echter beweging. In Duitsland, waar de protestantse kerk (‘Evangelische Kirche’) overwegend een Lutherse signatuur heeft, trekt de Evangelische Kirche in Deutschland (EKD) samen op met de Reformierter Bund in Deutschland (de bond van Hervormde en Gereformeerde Kerken) bij het organiseren van activiteiten rond het Calvijnjaar. Dat is bijzonder, want in Duitsland vond Calvijn jaren-, of beter, eeuwenlang nauwelijks ingang.

Ook in Nederland trekt de relatief onbekende Calvijn aandacht in Lutherse kringen. In de maarteditie van Kerkinformatie, het officiële orgaan van de PKN, verscheen een artikel van Lutheronderzoeker dr. Sabine Hiebsch waarin ze de relatie tussen Luther en Calvijn belicht. [Download als pdf] De theologische verschillen blijven wat op de achtergrond, maar Hiebsch belooft dat de cursisten van de cursus Lutherana in 2009 daar wel het een en ander over krijgen te horen. Onze ouderenpastor, die de cursus volgt, kan er straks dus alles over vertellen.

Het web biedt ook voldoende bronnen om wat meer over Calvijn te weten te komen. We hebben een aantal startpunten verzameld:

• Calvijn 500 jaar.
• Calvin09. Engelstalige website voor het Calvijnjaar.
• Calvijnjaar 2009. Informatie van de Protestantse Kerk in Nederland
• Calvijnpagina’s bij de EO.
• Calvijnpagina’s bij de IKON.
• Calvijndossier van het Nederlands Dagblad.
• Calvijndossier van het Reformatorisch Dagblad.
• Centrum voor Calvijnstudie.
• Calvijn een zegen voor Nederland? Overwegend seculiere discussie over Calvijn in een van de dossiers van NRC Handelsblad
• Ook Dagblad Trouw heeft een reeks artikelen over Calvijn.

Terwijl de automatisering bij de PKN nog altijd wat doorkwakkelt na het debacle met het ledenregistratiesysteem Numeri, neemt de Wereldfederatie sinds de Nederlandse kerkfusie standaard het ledenaantal van de PKN over voor haar eigen statistieken. Want met de fusie werd de PKN een lidkerk van de LWF. En zo werd protestants Nederland van een calvinistisch ineens een luthers land.

Tenminste, voor de lutherse wereldkaart. Bij de Hervormden en Gereformeerden is het namelijk niet anders. De WARC (World Alliance of Reformed Churches) gebruikt dezelfde cijfers. Maar daarin vallen de 10.000 Lutheranen uit de PKN uiteraard helemaal niet op.

De volledige statistieken van de LWF zijn als pdf-document te downloaden.

Het klinkt nog steeds als een tot elkaar veroordeeld zijn, maar ook dàt kan nieuwsgierigheid naar elkaar wekken. Een van de vruchten daarvan is het kort geleden verschenen boekje ‘In de leer bij Luther’ waarin verschillende auteurs uit de behoudende vleugel van de PKN het leven en werk van Maarten Luther verkennen. Het boek bevat bovendien een bijdrage van de Lutherse emeritus professor Boendermaker. De samensteller van het boekje is drs. P.J. Vergunst, Algemeen secretaris van de Gereformeerde Bond binnen de PKN en eindredacteur van ‘De Waarheidsvriend’, het huisorgaan van de Bond.

‘In de leer bij Luther’ is een zeer aangename verzameling van toegankelijke artikelen geworden. De bijdragen vinden het midden tussen biografie, theologie en oefening voor het hedendaagse geloofsgesprek. Met name dat laatste maakt het boekje ook voor mensen van buiten de Gereformeerde Bond erg interessant om te lezen. Veel Lutheranen zouden nog wel eens verrast kunnen worden door de open houding die de auteurs aannemen ten aanzien van het Lutherse gedachtegoed. Bovendien kan het boek voor Lutheranen een goede prikkel zijn bij de gedachtevorming over ‘Luthers eigene’ van Lutheranen binnen de PKN. Het kan beslist geen kwaad om te luisteren naar wat auteurs, die niet in een Lutherse traditie staan, in het werk en leven van de hervormer als essentieel voor Luther zien. In dat opzicht verdient ‘In de leer bij Luther’ het om niet alleen binnen de Gereformeerde Bond, maar ook in Lutherse kring onder de aandacht te worden gebracht.

Het boekje heeft echter nog op een andere manier meerwaarde voor het geloofsgesprek tussen Gereformeerde Bonders en Lutheranen. Al te vaak vervalt dat gesprek in veralgemenisering. Voor Lutheranen zijn Gereformeerde Bonders te zwaar op de hand. Voor Gereformeerde Bonders zijn Lutheranen juist weer veel te liberaal en te vrijzinnig. Daarmee gaat het gesprek al snel alleen nog maar over vormen en standpunten. Wel of geen homohuwelijk. Invulling van godsdienstonderwijs op scholen. En wat mag er op zondag beslist wel en beslist niet? Allemaal relevante vragen, en daarover bestaan zonder meer grote verschillen van mening (hoewel Lutheranen zeker geen massief ‘liberaal’ blok vormen). Maar die verschillen kunnen aan beide kanten al te gemakkelijk leiden tot een zich ingraven, en daarmee verstikkend werken in een dialoog over geloofstradities.

Liberaal, conservatief, vrijzinnig of behoudend zijn immers geen begrippen die geclaimd kunnen worden in naam van een Lutherse of Calvinistische geloofstraditie. Liberale standpunten zijn te vinden in zowel Lutherse als Hervormde en Gereformeerde hoek. Hetzelfde geldt voor behoudende ideeën. In meest uitgesproken zin laat zich dat voor Lutheranen illustreren door de Missouri Synod Lutheran Church in de VS. Afgaande op een eerste indruk, zouden die door veel Nederlandse Lutheranen zonder twijfel bestempeld worden als Amerikaanse Bonders.

‘In de leer bij Luther’ gaat wel terug naar de basis van de geloofstradities. Daarmee wordt bij de lezer als vanzelf geprikkeld na te denken over de vraag waarom hij of zij zich identificeert met Luther of Calvijn. Voor of tegen homohuwelijk, wel of geen rok aan naar de kerk, zijn dan volstrekt ongeldig als antwoord. Wie door die ‘vanzelfsprekende’ en zichtbare verschillen heen prikt, kan voor verrassingen komen te staan. De lezer uit Calvinisitsche hoek ontdekt misschien dat hij in bepaalde opzichten Lutherser is dan hij dacht. En de Lutheraan, op zijn beurt, ontdekt misschien wel dat hij voor bepaalde denkbeelden en beleving Maarten Luther niet aan zijn zijde vindt.

‘In de leer bij Luther’ biedt een opening die hopelijk niet alleen de kerkleiding, maar ook de gemeenteleden weet te bereiken. Daar schort het aan ontmoeting, en, op veel plaatsen, toch ook aan goede wil. Het is dan ook buitengewoon jammer dat achter ‘In de leer bij Luther’ kennelijk nog zo’n sterke ‘het moet maar’ mentaliteit schuilgaat. Wanneer dominee Lam zich afvraagt wat “God hiermee voor heeft”, zal hij diep van binnen toch hetzelfde weten als de Lutheranen of welke christelijke groep dan ook: het beste.

• In de leer bij Luther.: Hervormd en luthers in dezelfde kerk, P.J. Vergunst (red.), Artios Reeks, Uitgeverij Jongbloed, 2006, 98 pagina’s, ISBN: 9058297187/ 9789058297181.