Michael Spencer kwam op ons netvlies vanwege zijn voorliefde voor, en tegelijkertijd kritische blik op Luther. Hij was een meester in het opdiepen van Lutherquotes waarmee je talloze christenen (inclusief misschien onszelf) op de kast krijgt, maar altijd gepresenteerd vanuit de diepe geloofsovertuiging dat Gods genade zegeviert. Michael Spencer verloor het gevecht tegen kanker en stierf op 53-jarige leeftijd. Als teken van verbondenheid publiceren we hieronder de originele (Engelstalige) post uit 2004, hergepubliceerd in 2009 en een doordenker.

A Luther quote to wake up the sleepers

“Whenever the devil harasses you, seek the company of men or drink more, or joke and talk nonsense, or do some other merry thing. Sometimes we must drink more, sport, recreate ourselves, and even sin a little to spite the devil, so that we leave him no place for troubling our consciences with trifles. We are conquered if we try too conscientiously not to sin at all. So when the devil says to you: do not drink, answer him: I will drink, and right freely, just because you tell me not to.”  -Martin Luther

Martin Luther is certainly my favorite person in church history. Time and again his grasp of the Gospel and unabashed honest humanity have come to my rescue. Luther has an ability to make the Gospel as outrageous as possible, and to chase the rats of legalism out of the attic before they make a nest.

The above quote is a good example. Luther recommending sin? Well…he doesn’t mean adultery or stealing. What Luther is talking about here is something C.S. Lewis talks about in Chapter 14 of The Screwtape Letters: the particular temptations that come to the person who is aware of his/her own righteousness. Even if it is an awareness of love, forgiveness or humility– all bring the possibility of self-centeredness and pride. But Lewis (and Luther) were especially aware of the spiritual dangers of trying to not sin. Yes…trying to not sin.

Since encouraging people to try and not sin is a major occupation of confused evangelicalism, Luther sounds strange. But it’s clear what he means: we can’t get caught in the trap of trying to generate our own righteousness, even in the name of obedience. Luther’s encouragement to sin just to spite the devil is his provocative way of suggesting a Christian TRUST CHRIST and have confidence in justification by faith. So much so, that instead of living in a state of perpetual self-examination, we live with the freedom to be less than perfect.

Isn’t sinning intentionally a really bad thing? A Christian’s attitude toward sin must be based on a thorough acceptance of the fact that our depravity isn’t going to be erased by efforts. Even our righteousness and obedience are thoroughly tainted with sin. Luther says we need to take the sting out of the devil’s condemnation with a willingness to be human, and rejoice that God loves us and Christ died for us.

Let Luther bother you a bit. Particularly if you are starting to get miserable in this Christian life, and wonder where the laughter and honesty are among Christians. We can find it again, but it comes with embracing justification by faith existentially, and not just as a doctrine.

Originele post staat hier, gepubliceerd door iMonk onder de voorwaarden van de Creative Commons Naamsvermelding-NietCommercieel-GeenAfgeleideWerken licentie.

Charismatische kruistheologie: Christoph Blumhardt

Het volgende is gebaseerd op het essay ‘Reformation pessimism or pietist personalism? The problem of the Holy Spirit in evangelical theology’ van Mockingbird blogger en conferentiespreker dr. Simeon Zahl, dat (zeer recent) is gepubliceerd in de bundel ‘New perspectives for evangelical theology‘.

Bij christenen, die het lukt om door de mist heen te kijken van het menselijk bestaan en zijn diepgewortelde verstrikkingen in zonde, bestaat er vaak een grote onzekerheid als het gaat om de Heilige Geest. De moderne theologie van de pinksterbeweging houdt het er op dat mensen de bewegingen van de Geest eenvoudig kunnen ontdekken in het dagelijks leven. Er wordt ons verteld dat de Geest aan het werk is als we de juiste dingen doen. Er wordt ons verteld dat de Geest ons, door bovennatuurlijke tekens, kan helpen bij het maken van keuzes in ons leven. Er wordt ons ook (vaak) verteld dat onze diepste verlangens zullen worden vervuld als we het God maar op de correcte manier vragen. En toch lijken zulke beloften, als ik naar mijn leven kijk en naar de wereld, veel te vaak leeg of lastig. Ik weet dat ik te gemakkelijk mijzelf kan misleiden. Ik weet hoe eenvoudig ik God haast kan verplichten om te zegenen wat ik, zondig, wil. Wat kan overkomen als Gods hand aan het werk is vaak mijn eigen onderbewuste doen en laten.

Helpt Luther om dit probleem op te lossen? Ja en nee. Het is Luthers overtuiging van de zondige ‘natuur’ van de mens die de nagemaakte vroomheid van spiritueel ‘enthousiasme’ doorziet. Luther stelt dat we Gods werk niet goed kunnen onderscheiden.

Voor Luther wordt God alleen maar gekend door de proclamatie van het Woord. Zoals Zahl zegt:

“Voor Luther (in zijn verhandeling Tegen de hemelse profeten en in de Smalkaldische Artikelen) is iedere aanspraak op ervaring van de Geest los van de directe instrumentaliteit van het ‘externe Woord’ (verbum externum) per definitie vals. Deze kijk op het Woord is aanzienlijk hoog. De activiteit van de Geest in de wereld is dusdanig volledig en direct aan de Bijbeltekst verbonden, dat het aan het magische rust. Luther zegt dat in de na-apostolische kerk de Geest nooit op een beslissende manier in het leven van iemand zal handelen, anders dan tijdens een preek of bij het ontvangen van de sacramenten. ‘Damascuservaringen’, bijvoorbeeld, komen niet meer voor – God heeft in plaats daarvan ervoor gekozen om alleen door de Bijbel te spreken.”

Toch komt dit op mij over als een sterk beperkte blik op Gods werk in mijn leven en in de wereld. Openbaring komt niet alleen voor van elf tot twaalf uur op zondagmorgen. Maar hoe kan God worden gekend zonder mijn eigen projecties van of op mijzelf te vinden?

Christoph Friedrich Blumhardt: een oplossing?

Blumhardt was zowel een charismatische gebedsgenezer als een toegewijd lutheraan. Zijn unieke combinatie van de twee theologische denkrichtingen wijzen naar een middenweg tussen charismatische theologie en lutheranisme, die aan de inzichten van beide recht doet zonder ten prooi te vallen aan hun tekortkomingen. Volgens Zahl:

“Het is Blumhardts perceptie dat hoewel God soms een gevoel van ‘vrede met God’ schenkt, en hoewel Hij met zijn mensen op een persoonlijke en leidende manier communiceert, Gods voornaamste manier om dat te doen, is via ‘negatieve’ ervaringen, waarin onze schuld en de werkelijke grenzen van onze veronderstelde autonomie duidelijk worden. Door deze ervaringen van de Geest, ’sterven’ we keer op keer aan onszelf, op zo’n manier dat de weg wordt gebaand voor transformatie en nieuw leven. Blumhardts motto tijdens een van de belangrijkste fasen van zijn ontwikkeling was ’sterf, zodat Jezus kan leven!’”

“Zulke ervaringen zijn minder vatbaar voor misleiding of voor je eigen karretje te spannen dan de ‘positieve’ persoonlijke ervaringen, omdat ze eerder regelrecht ingaan tegen onze wil en verlangens dan dat ze erop aansluiten. We zullen ze niet zo snel verzinnen, ze vervalsen in ons onderbewuste om een bepaalde geheime behoefte te bevredigen, omdat de Geest zowel tegen ons onbekende als bekende krachten werkt. Elke masochistische waardering van negativiteit wordt hier uitgesloten, omdat zulk masochisme feitelijk een verbloemde of indirecte ‘positieve’ ervaring zou zijn. (…) Een werkelijk ‘negatieve’ ervaring van de Geest gaat rechtstreeks tegen ons egoïsme in, ongeacht hoe subtiel dat egoïsme zich ook uit. Daarom is het tegenstreven van de wil, inclusief in het bijzonder de onderbewuste wil, een zeer behulpzame manier om te beschrijven wat er gebeurt als de Geest in deze rol actief is. Als een ervaring eenvoudig is in te passen in een comfortabele categorie of een controlepatroon, dan is het totaal niet ‘negatief’.”

“Waar we hier over spreken zou een ‘charismatische kruistheologie’ kunnen worden genoemd. ‘Positieve’ ervaringen van God, in vrede en blijdschap worden niet uitgesloten, maar worden wel behoedzaam bekeken. God is persoonlijk en liefdevol aanwezig in ons leven, maar eerst en vooral in onze duisternis en onze moeilijkheden, vanwege de mate van ons elementaire verzet tegen Hem, en vanwege de zelfgerichtheid die blijft bestaan (in welke mate dan ook) in het leven als christen. Als God ’stil’ lijkt te zijn geworden in ons gebedsleven, bijvoorbeeld, dan levert het onbehagen en de angst die deze ervaring veroorzaakt een veel zekerder teken van goddelijke aanwezigheid – ‘weeën’ – dan welke directe en opbeurende leiding of geestvervoering dan ook.

De hoop die we hebben met zulke ervaringen, gegrondvest in de hoop die is verbonden aan de opstanding van Christus, is dat het ‘negatieve’ woord niet het laatste Woord is, en dat de God van Jezus Christus hier aan het werk is, door de Geest, voor ons bestwil, zowel in dit leven als in het leven dat komt.”

Simeon Zahls lezing bij de aankomende conferentie is getiteld ‘Experiencing the Spirit in failure and in love’

In zijn lezing “Luther en de muziek” die Klaas Koelewijn op 31 oktober 2008 in onze kerk hield merkte Klaas al op dat Luther het kerkelijk lied als middel zag om de gemeente bij de boodschap van het Evangelie te betrekken. “het is lofzang, catechismus, gebed en verkondiging in één.” Het zingen in de kerk was slechts voorbehouden aan geestelijken en koren. Het gewone kerkvolk zong niet. Luther onderstreepte de noodzaak.

In zijn voorwoord van het Wittenbergse Gezangboek dat in 1524 uitkwam, wees Luther op enkele Bijbelgedeelten die het zingen zelfs gebieden. Bijvoorbeeld in Kolossenzen 2: 16: “Zing met heel uw hart psalmen en hymnen voor God en liederen die de Geest u vol genade ingeeft.” Ook in het Oude Testament vond Luther voorbeelden. In de eerste plaats natuurlijk de psalmen die hij door zijn kloostertijd grondig kende, maar ook bijvoorbeeld in Exodus 15: “Ik wil zingen voor de Heer, zijn macht en majesteit zijn groot!”

Luther had met de liederen ook een pedagogisch doel. In hetzelfde voorwoord zegt hij daarover: “ik zou graag zien dat de jeugd iets zou hebben waarmee ze los komt van de liefdesliederen en in de plaats daarvan iets heilzaams zou leren.”
Luther heeft zelf ongeveer 40 liederen gemaakt, tekst en vaak ook de melodie. Het Liedboek voor de Kerken telt 18 van deze liederen. De inhoud van de liederen is voor het grootste gedeelte gebaseerd op de Bijbel.  Onderzoek heeft geleerd dat de inhoud van de liederen 90 keer betrekking hebben op teksten van het Oude Testament en 348 keer op teksten van het Nieuwe Testament. Het was ook Luthers bedoeling dat het Woord “in zwang zou raken”.

In de les over dit onderwerp verwoordde de docent ds. H. Mudde het belang van Luthers liederen met de volgende woorden: “De grote invloed van Luthers liederen en daarmee van zijn zo op het Woord betrokken theologie is de eeuwen door telkens weer gebleken. Het is  met name via het voertuig van het lied, dat Luthers reformatie stormenderhand de harten der mensen heeft veroverd. Ze hebben nadien een bijzondere liturgische en kerkmuzikale praktijk in het leven geroepen en ook vaak weer op belangrijke momenten nieuw leven ingeblazen. De grote Johann Sebastiaan Bach is in die traditie ‘maar’ een van de velen, die te noemen zijn.”

Tot zover enige impressies van de lessen Lutherana. Als de cursus nog eens wordt gegeven raad ik hem van harte aan.

Eind 1587 ondernamen Antwerpse vluchtelingen in Amsterdam een poging een lutherse gemeente te stichten. Ze kwamen bijeen op de zolder van een pakhuis “waar de Pot uithing” (op dezelfde plek kwam later de Spuikerk). Het stadsbestuur verbood de diensten. De Staten van Holland grepen in en de diensten konden weer doorgaan. In 1595 werd echter de Amsterdamse predikant Adolf Fisscher vastgezet en de diensten werden verboden.

De gereformeerden hadden grote bezwaren tegen de lutheranen. De houding van de lutheranen in Antwerpen werd ze bijzonder kwalijk genomen. Later is dat goed gekomen toen Willem van Oranje veel Duitse huursoldaten aantrok om tegen de Spanjaarden te vechten. Dit waren meestal lutheranen. Men had ook nog altijd veel bezwaar tegen de avondmaalsleer. Dat Christus aanwezig was bij het avondmaal was in de ogen van de calvinisten onmogelijk. Christus was immers door middel van de hemelvaart toch vertrokken!

Zo als zo vaak waren het economische redenen die het bewerkstelligden dat de lutheranen kerkdiensten mochten houden en zelfs kerken bouwen. Onder de lutheranen in Amsterdam waren vele Denen en Zweden. Het waren de koningen van Denemarken en Zweden die dreigden de Sont te sluiten als de lutheranen werden lastiggevallen. Dit was een gevoelige kwestie, want de Oostzeehandel was voor Amsterdam van cruciaal belang.

Na 1604 hadden de lutheranen geen last meer van de stedelijke overheid. Lutheranen waren in een zeker opzicht zelfs bevoorrecht. Terwijl katholieken en doopsgezinden alleen toestemming kregen om schuilkerken in te richten, mochten de lutheranen wel gewone, van de weg af zichtbare kerken bouwen. De enige beperking was dat er geen toren op mocht.
Op eerste kerstdag 1633 werd de lutherse kerk aan het Spui ingewijd en in 1671 kwam de “Ronde Lutherse” aan het Singel gereed.

Omstreeks 1530 was het protestantisme in de Nederlanden al vrij sterk vertegenwoordigd. In Antwerpen was zelfs al een lutherse gemeenschap die contacten onderhield met Luther. Deze verbood om tegen de toestemming van de overheid kerkdiensten te organiseren. Slechts huisbijeenkomsten waren geoorloofd.

Een aantal edelen vroeg via een smeekschrift op 5 april 1566 aan landvoogdes Margaretha van Parma om de inquisitie en de plakkaten tegen de ketters op te heffen. In juli arriveerde Willem van Oranje in Antwerpen. Hij vroeg alle protestanten zich te richten naar de Augsburgse confessie. De avondmaalsopvatting hield de calvinisten en lutheranen echter gescheiden. Calvinisten scholden lutheranen uit voor “bloeddrinkers en vleeseters”.

Op 18 augustus na de Mariaprocessie bestormde het volk van Antwerpen de kerken en vernielde de beelden. Ook vonden plunderingen plaats. Lutheranen deden aan deze beeldenstorm niet mee. Misschien eerder een sociale kwestie dan een principiële. Lutheranen waren veelal vermogende kooplieden, terwijl de plunderende calvinisten meestal arm waren en zelfs honger leden. Een gevolg van de opstand was dat de protestanten gedeeltelijk hun zin kregen. Willem van Oranje tekende zowel met de calvinisten als de lutheranen een contract waarin toestemming werd verleend in het openbaar kerkdiensten te houden. De lutheranen mochten voor hun 4000 leden zelfs drie kerken bouwen. Tevens lieten ze vier predikanten overkomen uit Duitsland: vier doctoren uyt Duytsland die de rechte ordeninghe der Confessie van Augsburch aanhingen. Zo ontstond in 1566 de eerste lutherse gemeente in de Nederlanden.

Lang heeft het echter niet geduurd. Begin 1567 kwam de landvoogdes met een verbod. Oproer was het gevolg. De prins van Oranje stond nog aan de kant van zijn koning. Hij deed een beroep op de lutheranen om de stad en de koning trouw te blijven. Zo ontstond een meerderheid en moest de calvinistische minderheid wijken. Het werd de lutheranen nog lang kwalijk genomen dat ze partij hadden gekozen voor de Spaanse overheid en tegen de calvinisten. In hetzelfde jaar was het afgelopen met de protestante diensten. Ondertussen naderde Alva met zijn soldaten om orde op zaken te stellen. Willem van Oranje voelde zich niet meer veilig en verliet Antwerpen. De meeste lutheranen gingen naar de Noordelijke Nederlanden of keerden terug naar lutherse gemeenten in Duitsland.

In deze cursus leek mij dit niet het spannendste onderwerp. Toch bleek al gauw hoe belangrijk de belijdenisgeschriften waren en nog zijn. Luther moest duidelijk maken waarin zijn ideeën verschilden met die van de rooms-katholieke kerk en hij moest duidelijk maken wat de kernpunten waren van zijn nieuwe reformatorische beweging. Zo ontstond in 1530 de Augburgse Confessie. Hoewel er nog meer belijdenisgeschriften kwamen, bleef de Augburgse Confessie het meest normgevend en gezaghebbend. Ook bij het ontstaan van de Lutherse kerk in Antwerpen en later in ons land vormde dit belijdenisgeschrift de grondslag van de lutherse kerk. De term “Luthers” werd aanvankelijk helemaal niet gebruikt maar men gebruikte de uitdrukking “toegedaan de Auburgse Confessie”.

Het is wel grappig dat de streng gereformeerden bij het ontstaan van de protestante kerken in Nederland nog helemaal geen belijdenisgeschriften bezaten. De lutheranen van nu beschouwen ‘vrijheid’ als één van de belangrijkste eigenschappen van hun traditie. Vroeger was dat dus anders, toen waren de lutheranen al gebonden aan hun confessie en noemden zij zich daarom de kerk met de ‘zuivere’ leer. De belijdenisgeschriften van de gereformeerden ontstonden in 1561 (Nederlandse geloofsbelijdenis), 1563 (Heidelbergse catechismus) en in 1618 (Dordtse leerregels). Later ontwikkelde de lutherse kerk zich tot een kerk die ondogmatisch genoemd mag worden, vrij van binding aan confessie of leerstelligheid.

Bij het ontstaan van de Protestante kerk in Nederland werden de lutherse belijdenisgeschriften opgenomen in de nieuwe kerkorde. Op die manier laat het kleinste kerkgenootschap het eigene van de lutherse traditie zien.

De kerkorde verwoordt dat als volgt: “Het belijden van de kerk geschiedt in gemeenschap met de belijdenis van het voorgeslacht zoals die is verwoord … in de Onveranderde Augsburgse confessie en de catechismus van Luther.” Tevens worden de theologische verklaring van Barmen en de Konkordantie van Leuenberg erkend.

Op de vraag “Hoe kan ik God ontmoeten?” gaf Luther een ander antwoord dan de rooms-katholieke kerk. Immers men dacht dat je door veel studie kon opklimmen naar de hemelse glorie. Daarnaast moest je zoveel mogelijk je best doen met goede werken.

Luther was het daar volkomen mee oneens. Bij hem gaat het om een omgekeerde beweging: het gaat niet om de mens die met eigen inspanning de weg gaat naar boven naar de verheven God in al zijn glorie, maar het gaat om God die naar beneden gaat. Hij zoekt de mens zelf op. God openbaart zich in de gekruisigde Christus. Voor ons is dit logisch gezien wel de laatste plaats waar we God zoeken: een volkomen ontluisterde, vernederde persoon aan het kruis. Alleen als wij zelf in alle nederigheid, ons eigen lijden accepterend, Christus bij het kruis willen ontmoeten, ontvangen we zijn genade. We kijken nog even terug naar de persoon Lea.

Luther noemde haar een figuur voor het kruis. Zij droeg het kruis, al deed ze het liever niet. Ze aanvaardde haar lot als een deel van haar leven. Gesterkt kon ze verder leven.

In de jaren 1520/1521 schreef Luther een zeer uitvoerige uitleg bij de Lofzang van Maria (het Magnificat) uit Lucas 1: 46-55. Hij schreef deze studie in de tijd dat hij in de ban werd gedaan, de Rijksdag van Worms en zijn verblijf in de Wartburg.

Ik wil hier een gedeelte van de bespreking van vers 46a weergeven. Bij de les werd gebruik gemaakt van de vertaling van A. Lampe en S. IJsseling uit 1966.

Vers 48a: “want hij heeft gekeken naar de nietigheid van zijn dienstmaagd”.

Luther legt in zijn uitleg de nadruk op het feit God heeft omgezien naar dit arme, onaanzienlijke meisje, terwijl Hij ook dochters van hooggeplaatsten, edelen, koningen had kunnen uitkiezen. Wat Luther benadrukt is de kijkrichting van God. God kijkt omlaag en ziet Maria. Wij negeren meestal de onaanzienlijken en kijken liever omhoog naar mensen die macht en aanzien hebben, naar pracht en praal. (Wie meer wil weten over Het Magnificat van Luther (her)leze de vier artikelen van Christoph Burger in ons kerkblad De Burcht (maart 2007 t/m juni 2007).

In de rooms-katholieke kerk hebben heiligen altijd een belangrijke rol gespeeld. In deze traditie zijn heiligen mensen die zich onberispelijk hebben gedragen en die hun leven aan God hebben gewijd. Voorbeelden zijn bijvoorbeeld Elisabeth van Thüringen, Katharina van Siena en Theresia van Avila. Luther zag dat heel anders. Bij hem komen de heiligen uit de bijbelse verhalen en dienen ze als voorbeelden van ware gelovigen.

De docente van dit onderdeel dr. Sabine Hiebsch promoveerde op het boek “Lea en Rachel in Luthers Genesispreken”. Zij spreekt daarin bijvoorbeeld over Jacob, Lea en Rachel. Jacob trouwde eerst met Lea en later met Rachel.
Rachel was de vrouw van wie Jacob het meest hield. Lea voelde zich eenzaam en in de steek gelaten. Volgens Luther was dat het kruis dat zij moest dragen. Ze accepteerde dit en zocht steun bij God op wie zij bleef vertrouwen. Zij werd daarvoor beloond met het feit dat zij in haar huwelijk met Jacob de eerste en de meeste kinderen kreeg. Haar vertrouwen in God en de manier waarop ze met haar aanvechtingen omging, maakte haar voor Luther tot een heilige.

Iemand van wie wij veel kunnen leren.

In Wittenberg had Luther naast zijn taak als wetenschapper aan de universiteit ook de taak van pastor voor de stad. Het belangrijkste onderdeel daarvan was het preken in de stadskerk. Meestal preekte hij over het Oude Testament. Van 1519 tot 1529 preekte hij over de vijf boeken van Mozes, van Genesis tot en met Deuteronomium. Daarnaast preekte hij ook over het Nieuwe Testament, ondere andere tijdens de zondagochtendmis.

Luther preekte heel veel. Van het jaar 1529 is bekend dat hij in dat jaar 121 keer preekte, waarvan op 40 dagen zelfs twee keer. Luther preekte altijd uit z’n hoofd. Enkele leerlingen en collega’s schreven zijn preken op. We noemen hen “Nachschreibers”. Daartoe behoorde ook zijn collega Philipp Melanchton. Tijdens een preek schreven meerdere Nachschreibers mee en later werd na onderlinge vergelijking de beste versie gebruikt. De preken werden gebundeld en verschenen in boekvorm. Daarvoor bestond grote belangstelling. Uit veilingcatalogi uit de 16e en 17e eeuw blijkt dat Luthers Genesispreken een bestseller waren.