Op vrijdag 24 september 2010 om 20.00 uur zal in de Oude Lutherse Kerk aan het Spui te Amsterdam het boek van Harry Donga (tekst) en Carel van den Berg (foto’s) met als titel ‘Geslagen verbeelding, Lutherse penningen in Nederland‘ worden gepresenteerd. Het boek is uitgegeven door Uitgeverij Verloren B.V. te Hilversum in samenwerking met de Stichting Lutherse Uitgeverij en Boekhandel (SLUB).

Het boek omvat alle in de loop der eeuwen in Nederland geslagen penningen van Luther, de lutherse reformatie en lutherse gemeenten en instellingen.

Wij nodigen u graag uit voor deze bijeenkomst waarbij, na een presentatie over lutherse penningen door Harry Donga, het eerste exemplaar van het boek zal worden aangeboden aan de vice-president van de Lutherse Synode dr Andreas Wöhle. Het boek is tijdens de bijeenkomst te koop. De bijeenkomst wordt afgesloten met een feestelijke borrel.

Waar?

Oude Lutherse Kerk, hoek Spui/Singel 411, Amsterdam is bereikbaar met tram 1,2,4,5,9,14,16,25.

Virtuele wandeling

De wandeling kan op verschillende manieren gemaakt worden. Op de website van de wandeling kunt u de wandeling ‘virtueel’ maken door de route te volgen op een kaart van Amsterdam. Maar natuurlijk kunt u de wandeling ook te voet maken. Een beschrijving van de route en de gebouwen kunt u downloaden en thuis uitprinten. Voor wie een mp3-speler heeft is er een ingesproken versie van de wandeling die u via de website kunt downloaden.

Wandelen met een gids

De eerstvolgende datum met gids langs het luthers erfgoed vindt plaats zaterdag 8 mei, begeleiding Harry Donga en Wim Bos. De start is om 11.00 uur op de Haarlemmersluis (naast de haringkraam van Stubbe/tegenover de Ronde Lutherse Kerk vlakbij het Centraal Station).

Opgeven kan alleen via email: leden.adm@luthersamsterdam.nl

Het is bij ons vaste gewoonte om aftredende kerkenraadsleden een gegraveerd apostellepeltje te geven. Het zou ontzettend aardig zijn om tijdens de Open Monumentendagen in september verschillende apostellepeltjes tentoon te stellen in een vitrine in de kerk. Bekend is de verzilverde serie die ooit is uitgegeven door Douwe Egberts. Maar ook elke zichzelf respecterende zilversmid ontwierp de lepeltjes. Juist de verscheidenheid in uitvoering lijkt een uitstalling waard!

Wie helpt mee?

En er moeten bij heel wat gemeenteleden een of meer lepeltjes in de la liggen. Daarom de vraag: wie heeft apostellepeltjes in bezit en wil ze in bruikleen afstaan voor dit evenement? Graag contact hierover met Alice Nederkoorn (nederkoorn[at]luthersekerkhaarlem.nl). September is nog ver weg, maar we willen er zeker van zijn een mooie tentoonstelling samen te kunnen stellen!

Achtergrond van de apostellepeltjes

Het idee om beeltenissen van apostelen op lepels te zetten is al heel oud. Toen de thee in ons land nog niet bekend was, aten welgestelden al van zilveren apostellepels. De apostellepels komen voor het eerst in zwang in de vijftiende eeuw. Gedurende de zestiende en zeventiende eeuw waren het geliefde doopgeschenken. Meestal waren het grote, zilveren sierlepels, die ook nu nog wel, zij het met andere voorstellingen, bij de doop gegeven worden.

Vanaf de negentiende eeuw werden apostellepels machinaal vervaardigd als koffie- of theelepel. Ze werden en worden aangeboden in een serie van twaalf. Ieder van de twaalf apostelen is herkenbaar aan een attribuut dat hij bij zich draagt. Judas Iskariot heeft geen afbeelding op een lepeltje. In zijn plaats wordt Paulus afgebeeld. Opvallend is dat de apostelen vrijwel altijd met blote voeten worden afgebeeld. Vaak is er nog een dertiende lepeltje bij, dat Jezus Christus voorstelt.

In deze publicatie wordt onder andere aandacht besteed aan de geschiedenis van de Lutherse diaconie in de 16de-18de eeuw, de eerdere Lutherse hofjes in de Jordaan, Amsterdam rond het jaar 1900 en het ontstaan van het Staringplein.

Het boek werd geschreven door de Lutherse kerkhistoricus en docent Th.A. Fafié (Haarlem) en de vele foto’s werden gemaakt door Anna Johannes, een beroepsfotografe en bewoonster van “De Lutherhof”. Ook oude foto’s van een eeuw geleden werden opgenomen, als mede een opgave van archivalia en literatuur.

Het boek kan besteld worden bij de SLUB (Stichting Lutherse Uitgeverij en Boekhandel) te ’s-Gravenhage, Lutherse Burgwal 7, 2512 CB ‘s-Gravenhage; tel. 070-3648094 of e-mail slubdenhaag[at]hetnet.nl.
Het boek kost € 24,50 (excl. verzendkosten).

Op zaterdagmiddag 10 oktober 2009 is er weer een rondwandeling door Luthers Amsterdam Oud-West onder leiding van de heer Fafié; opgave bij het Ignatiushuis te Amsterdam, tel. 020-6798207 of email info[at]ignatiushuis.nl; kosten € 10,- per persoon.  Deze wandeling eindigt in “De Lutherhof”.

Eind 1587 ondernamen Antwerpse vluchtelingen in Amsterdam een poging een lutherse gemeente te stichten. Ze kwamen bijeen op de zolder van een pakhuis “waar de Pot uithing” (op dezelfde plek kwam later de Spuikerk). Het stadsbestuur verbood de diensten. De Staten van Holland grepen in en de diensten konden weer doorgaan. In 1595 werd echter de Amsterdamse predikant Adolf Fisscher vastgezet en de diensten werden verboden.

De gereformeerden hadden grote bezwaren tegen de lutheranen. De houding van de lutheranen in Antwerpen werd ze bijzonder kwalijk genomen. Later is dat goed gekomen toen Willem van Oranje veel Duitse huursoldaten aantrok om tegen de Spanjaarden te vechten. Dit waren meestal lutheranen. Men had ook nog altijd veel bezwaar tegen de avondmaalsleer. Dat Christus aanwezig was bij het avondmaal was in de ogen van de calvinisten onmogelijk. Christus was immers door middel van de hemelvaart toch vertrokken!

Zo als zo vaak waren het economische redenen die het bewerkstelligden dat de lutheranen kerkdiensten mochten houden en zelfs kerken bouwen. Onder de lutheranen in Amsterdam waren vele Denen en Zweden. Het waren de koningen van Denemarken en Zweden die dreigden de Sont te sluiten als de lutheranen werden lastiggevallen. Dit was een gevoelige kwestie, want de Oostzeehandel was voor Amsterdam van cruciaal belang.

Na 1604 hadden de lutheranen geen last meer van de stedelijke overheid. Lutheranen waren in een zeker opzicht zelfs bevoorrecht. Terwijl katholieken en doopsgezinden alleen toestemming kregen om schuilkerken in te richten, mochten de lutheranen wel gewone, van de weg af zichtbare kerken bouwen. De enige beperking was dat er geen toren op mocht.
Op eerste kerstdag 1633 werd de lutherse kerk aan het Spui ingewijd en in 1671 kwam de “Ronde Lutherse” aan het Singel gereed.

Omstreeks 1530 was het protestantisme in de Nederlanden al vrij sterk vertegenwoordigd. In Antwerpen was zelfs al een lutherse gemeenschap die contacten onderhield met Luther. Deze verbood om tegen de toestemming van de overheid kerkdiensten te organiseren. Slechts huisbijeenkomsten waren geoorloofd.

Een aantal edelen vroeg via een smeekschrift op 5 april 1566 aan landvoogdes Margaretha van Parma om de inquisitie en de plakkaten tegen de ketters op te heffen. In juli arriveerde Willem van Oranje in Antwerpen. Hij vroeg alle protestanten zich te richten naar de Augsburgse confessie. De avondmaalsopvatting hield de calvinisten en lutheranen echter gescheiden. Calvinisten scholden lutheranen uit voor “bloeddrinkers en vleeseters”.

Op 18 augustus na de Mariaprocessie bestormde het volk van Antwerpen de kerken en vernielde de beelden. Ook vonden plunderingen plaats. Lutheranen deden aan deze beeldenstorm niet mee. Misschien eerder een sociale kwestie dan een principiële. Lutheranen waren veelal vermogende kooplieden, terwijl de plunderende calvinisten meestal arm waren en zelfs honger leden. Een gevolg van de opstand was dat de protestanten gedeeltelijk hun zin kregen. Willem van Oranje tekende zowel met de calvinisten als de lutheranen een contract waarin toestemming werd verleend in het openbaar kerkdiensten te houden. De lutheranen mochten voor hun 4000 leden zelfs drie kerken bouwen. Tevens lieten ze vier predikanten overkomen uit Duitsland: vier doctoren uyt Duytsland die de rechte ordeninghe der Confessie van Augsburch aanhingen. Zo ontstond in 1566 de eerste lutherse gemeente in de Nederlanden.

Lang heeft het echter niet geduurd. Begin 1567 kwam de landvoogdes met een verbod. Oproer was het gevolg. De prins van Oranje stond nog aan de kant van zijn koning. Hij deed een beroep op de lutheranen om de stad en de koning trouw te blijven. Zo ontstond een meerderheid en moest de calvinistische minderheid wijken. Het werd de lutheranen nog lang kwalijk genomen dat ze partij hadden gekozen voor de Spaanse overheid en tegen de calvinisten. In hetzelfde jaar was het afgelopen met de protestante diensten. Ondertussen naderde Alva met zijn soldaten om orde op zaken te stellen. Willem van Oranje voelde zich niet meer veilig en verliet Antwerpen. De meeste lutheranen gingen naar de Noordelijke Nederlanden of keerden terug naar lutherse gemeenten in Duitsland.

In deze cursus leek mij dit niet het spannendste onderwerp. Toch bleek al gauw hoe belangrijk de belijdenisgeschriften waren en nog zijn. Luther moest duidelijk maken waarin zijn ideeën verschilden met die van de rooms-katholieke kerk en hij moest duidelijk maken wat de kernpunten waren van zijn nieuwe reformatorische beweging. Zo ontstond in 1530 de Augburgse Confessie. Hoewel er nog meer belijdenisgeschriften kwamen, bleef de Augburgse Confessie het meest normgevend en gezaghebbend. Ook bij het ontstaan van de Lutherse kerk in Antwerpen en later in ons land vormde dit belijdenisgeschrift de grondslag van de lutherse kerk. De term “Luthers” werd aanvankelijk helemaal niet gebruikt maar men gebruikte de uitdrukking “toegedaan de Auburgse Confessie”.

Het is wel grappig dat de streng gereformeerden bij het ontstaan van de protestante kerken in Nederland nog helemaal geen belijdenisgeschriften bezaten. De lutheranen van nu beschouwen ‘vrijheid’ als één van de belangrijkste eigenschappen van hun traditie. Vroeger was dat dus anders, toen waren de lutheranen al gebonden aan hun confessie en noemden zij zich daarom de kerk met de ‘zuivere’ leer. De belijdenisgeschriften van de gereformeerden ontstonden in 1561 (Nederlandse geloofsbelijdenis), 1563 (Heidelbergse catechismus) en in 1618 (Dordtse leerregels). Later ontwikkelde de lutherse kerk zich tot een kerk die ondogmatisch genoemd mag worden, vrij van binding aan confessie of leerstelligheid.

Bij het ontstaan van de Protestante kerk in Nederland werden de lutherse belijdenisgeschriften opgenomen in de nieuwe kerkorde. Op die manier laat het kleinste kerkgenootschap het eigene van de lutherse traditie zien.

De kerkorde verwoordt dat als volgt: “Het belijden van de kerk geschiedt in gemeenschap met de belijdenis van het voorgeslacht zoals die is verwoord … in de Onveranderde Augsburgse confessie en de catechismus van Luther.” Tevens worden de theologische verklaring van Barmen en de Konkordantie van Leuenberg erkend.

Om meer inzicht te krijgen in de persoon Maarten Luther en zijn theologie bezocht ik in de maanden januari tot en met maart de cursus Lutherana in de Augustanakerk in Amsterdam. Ik ben daar nogal enthousiast over en ik heb dat geuit tegenover enkelen in de kerk. Zij vroegen mij een impressie te schrijven van deze cursus. Graag voldoe ik aan dit verzoek. Het is echter niet eenvoudig, omdat het om veel lessen gaat en om een grote hoeveelheid lesmateriaal. De onderwerpen waren zeer divers: Luther en de middeleeuwse tradities, het Oude Testament, Luthers theologie, Luther en Nederland historisch, Lutherse liturgie, Lutherse belijdenisgeschriften, Luthers theologie in zijn liederen en tot slot Luther en Calvijn.Het was een zeer interessante en pittige cursus. Ik wil over zo negen verschillende onderwerpen een korte blogpost schrijven met als uitgangspunt dat het voor mij nieuw was en/of bijzonder.

Luther in het klooster
Maarten Luther betrad het klooster, omdat hij met allerlei vragen zat betreffende het geloof. Luther kwam in aanraking met verschillende tradities zoals de scholastiek en de kerkvaders. De antwoorden vond hij niet in de scholastiek, waar het om het hoofd, het verstand ging. Bij hem ging het om het hoofd èn het hart, verstand èn gevoel. Dat vond hij bij de kerkvader Bernardus van Clervaux . Hij kwam in aanraking met de Bijbel. In de eerste plaats door de dagelijkse kloosterroutine. Tijdens de getijdengebeden werden voortdurend psalmen gelezen. Over die ervaring zei hij: “Wie de psalm in zijn hart ervaart, ervaart God.”

Als theologiestudent bestudeerde Luther de gehele Bijbel. Naast het bestuderen van de teksten ging het bij hem ook steeds om de vraag: “Wat is de waarheid voor mij persoonlijk?” Ook was hij op zoek naar de genadige God. Deze genadige God kwam hij tegen in de Romeinenbrief. In het klooster ontdekte Luther de grote waarde van de Bijbel. Alleen het Woord van God werd voor hem bepalend (sola scriptura) en niet het woord van de paus.

Amsterdam was heel lang de belangrijkste stad voor de Nederlandse Lutheranen. De stad heeft een rijke,  maar deels vergeten historie van Lutherse activiteiten en gebouwen. Op zaterdag 18 april 2009 is er een middagwandeling langs Lutherse plekken in Amsterdam-West. Begeleider is kerkhistoricus en docent Th.A. Fafié.

Toen er rond 1900 een nieuwe ‘uitleg’ kwam van de stad Amsterdam, vervolgens in hoog tempo Amsterdam Oud-West uit de grond werd gestampt en daarmee de binnenstad ontvolkte en seculariseerde, besloten beide Lutherse kerkgenootschappen die er toen nog waren, met de mensen mee te gaan. De steenwoestijn in. Zo ontstonden diverse Lutherse wijkgebouwen, kapellen en diaconiehuizen in Amsterdam-West.

Het Ignatiushuis (Centrum voor geloofsverdieping en christelijke spiritualiteit) te Amsterdam organiseert in samenwerking met het Documentatieblad Lutherse Kerkgeschiedenis op zaterdagmiddag 18 april 2009 een wandeling door Luthers Amsterdam Oud-West. Er zal worden stilgestaan bij enkele eeuwen Lutherse kerkgeschiedenis aldaar.

Start is om 12:30 uur bij de Ronde Lutherse Kerk aan de Singel. Daarna zal worden gewezen op het weeshuis van de Hersteld Evangelisch-Luthersen, de wijkgebouwen van de Evangelisch-Luthersen in de Van Boetzelaerstraat en op de Bilderdijkkade, de voormalige ‘Elimkapel’ en de hofjes ‘Anna Maria Stichting’ en ‘De Lutherhof’. Verder gaat de wandeling langs het standbeeld van de uitgetreden Lutherse predikant Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919) aan het Nassauplein. Ook komen we langs het vroegere woonhuis van de wijkverpleegsters van de Lutherse Diaconessen Inrichting. Omstreeks 16:30 uur wordt de wandeling afgesloten op het Staringplein 9, waar diaconiehof ‘De Lutherhof’ staat.

Kosten voor deelname zijn 10 euro. Vergeet bovendien niet om een strippenkaart mee te nemen!

U kunt zich opgeven voor de wandeling bij Ignatiushuis te Amsterdam:

• Telefoon: 020 – 679 82 07
• E-mail: info[at]ignatiushuis.nl

Misschien wel, misschien niet. Calvijn is, zowel als persoon als qua ideeën en theologie, een behoorlijk onbekende in de Lutherse gelederen. Heel vaak wordt gedacht dat Luther en Calvijn rivalen van elkaar waren, die ongeveer gelijktijdig op kerkhervormingen inzetten. Dat beeld klopt niet. Calvijn werd 26 jaar later geboren dan Luther. De hervormers hebben elkaar nooit persoonlijk ontmoet. Er is slechts één brief bekend die tot direct contact tussen Luther en Calvijn had kunnen leiden. Kunnen, omdat het vrij zeker is dat Calvijns brief aan Luther niet door Luther zelf gelezen en beantwoord is, maar door zijn naaste medewerker Melanchthon. Maar de toon in de brief is warm, en Calvijn geeft er blijk van Luther en zijn werk sterk te waarderen.

De tegenstellingen tussen de ‘Lutherschen’ en ‘Calvinisten’ stammen uit later tijd. Het Calvijnjaar laat echter zien dat (en biedt een mooie gelegenheid voor) hernieuwde ontmoeting tussen het Lutherse en Calvinistische gedachtegoed. Tegenwoordig is de situatie weer veel meer als in de tijd van Luther en Calvijn: de twee stromingen kennen elkaar niet of nauwelijks ‘persoonlijk’.

Er is echter beweging. In Duitsland, waar de protestantse kerk (‘Evangelische Kirche’) overwegend een Lutherse signatuur heeft, trekt de Evangelische Kirche in Deutschland (EKD) samen op met de Reformierter Bund in Deutschland (de bond van Hervormde en Gereformeerde Kerken) bij het organiseren van activiteiten rond het Calvijnjaar. Dat is bijzonder, want in Duitsland vond Calvijn jaren-, of beter, eeuwenlang nauwelijks ingang.

Ook in Nederland trekt de relatief onbekende Calvijn aandacht in Lutherse kringen. In de maarteditie van Kerkinformatie, het officiële orgaan van de PKN, verscheen een artikel van Lutheronderzoeker dr. Sabine Hiebsch waarin ze de relatie tussen Luther en Calvijn belicht. [Download als pdf] De theologische verschillen blijven wat op de achtergrond, maar Hiebsch belooft dat de cursisten van de cursus Lutherana in 2009 daar wel het een en ander over krijgen te horen. Onze ouderenpastor, die de cursus volgt, kan er straks dus alles over vertellen.

Het web biedt ook voldoende bronnen om wat meer over Calvijn te weten te komen. We hebben een aantal startpunten verzameld:

• Calvijn 500 jaar.
• Calvin09. Engelstalige website voor het Calvijnjaar.
• Calvijnjaar 2009. Informatie van de Protestantse Kerk in Nederland
• Calvijnpagina’s bij de EO.
• Calvijnpagina’s bij de IKON.
• Calvijndossier van het Nederlands Dagblad.
• Calvijndossier van het Reformatorisch Dagblad.
• Centrum voor Calvijnstudie.
• Calvijn een zegen voor Nederland? Overwegend seculiere discussie over Calvijn in een van de dossiers van NRC Handelsblad
• Ook Dagblad Trouw heeft een reeks artikelen over Calvijn.