Op de vraag “Hoe kan ik God ontmoeten?” gaf Luther een ander antwoord dan de rooms-katholieke kerk. Immers men dacht dat je door veel studie kon opklimmen naar de hemelse glorie. Daarnaast moest je zoveel mogelijk je best doen met goede werken.

Luther was het daar volkomen mee oneens. Bij hem gaat het om een omgekeerde beweging: het gaat niet om de mens die met eigen inspanning de weg gaat naar boven naar de verheven God in al zijn glorie, maar het gaat om God die naar beneden gaat. Hij zoekt de mens zelf op. God openbaart zich in de gekruisigde Christus. Voor ons is dit logisch gezien wel de laatste plaats waar we God zoeken: een volkomen ontluisterde, vernederde persoon aan het kruis. Alleen als wij zelf in alle nederigheid, ons eigen lijden accepterend, Christus bij het kruis willen ontmoeten, ontvangen we zijn genade. We kijken nog even terug naar de persoon Lea.

Luther noemde haar een figuur voor het kruis. Zij droeg het kruis, al deed ze het liever niet. Ze aanvaardde haar lot als een deel van haar leven. Gesterkt kon ze verder leven.

Een mooi gebed. Maar laten we eerlijk zijn, vaak wordt vernieuwingsdrift deels gevoed door onzekerheid, onvrede of zorg over een bestaande situatie. In deze tijd, en zeker in West-Europa speelt daarbij vrijwel altijd de marginalisering van de kerk een rol. Kerkgenootschappen verliezen leden. Kerkgebouwen worden afgebroken of omgebouwd tot appartementen. De centen raken op. Erfgoed moet worden losgelaten. En als het even tegenzit valt een gemeente uiteen. Ook in onze gemeente zijn er mensen die mee kunnen praten over wat het betekent als een gemeente ophoudt gemeente te zijn.

Toch is dat laatste eigenlijk wel zó vreemd. Het klopt niet, en dat brengt een zwakte aan het licht die helaas maar al te vaak (ik zal niet zeggen overal, maar voorbeelden zijn er te veel) voorkomt in kerken: de gemeenschapsvorming is kennelijk niet erg diep geworteld. Het lijkt wel alsof de relatie met het kerkgebouw soms hechter is dan die met medegemeenteleden.

Een tegengeluid klinkt echter steeds meer op plekken waar de vernieuwingsdrift toeslaat. Twee weken geleden verscheen ‘Ploeteren en Pionieren‘ van Martijn Vellekoop en Nico-Dirk van Loo. Een boek dat in allerlei opzichten herkenbaar is, uitdaagt, inspireert, de nuance met vlagen verliest in spitsvondige formuleringen, en in één middag is uit te lezen. Bovenal een boek dat laat zien hoe belangrijk relaties tussen mensen zijn in de gemeenschap van Jezus Christus.

Emerging church

Het boek draait helemaal om nieuwe vormen van kerk zijn, die de auteurs scharen onder het label ‘emerging church’. Dat heeft vast wat extra uitleg nodig. Zelfs een lange blogpost is daar te kort voor, dus het wordt flink afsnijden hier en daar. Emerging church is een term waarvan de wortels met name in de Angelsaksische wereld liggen, en die zich – of dat nu lastig is of niet – niet gemakkelijk laat definiëren. Niemand weet precies wat emerging church is, maar Vellekoop en Van Loo geven met het boek ongetwijfeld wel richting aan de invulling die de term in het Nederlandse taalgebied krijgt. Emerging church laat zich misschien het beste omschrijven als een beweging of conversatie. De auteurs zelf laten een aantal opties open. Ze spreken over de emerging church beweging, die je kunt zien als netwerk (“van mensen die anderen in contact met Jezus willen brengen en het Koninkrijk van God tastbaar willen maken”) of als gesprek (“dat steeds weer bij andere onderwerpen stilstaat”). Op internet is voor Nederland, naast allerlei individuele weblogs het Emerging Netwerk de centrale plek voor emerging, omringt door een wolk van geïnteresseerden die iets van verwantschap voelen, zoals de Haarlemse predikanten Jos Douma en Norman Viss.

Als beweging, netwerk, en gesprek gaat emerging church door muren van kerkgenootschappen heen, is er geen centrale aansturing of organisatie (hoewel, wel een select aantal actieve ’stemmen’) en geen vaste theologische lijn (en, ja, ik weet dat veel emergers wel bepaalde voorkeurstheologen hebben, en soms vraagtekens oproepen. Wellicht in een latere post wat meer daarover). In Nederland geeft Johan ter Beek op zijn blog emergingchurches.nl het theologische gesprek over emerging church vorm. Maar zijn theologische accenten worden zeker niet door alle ‘emergers’ uit Ploeteren en Pionieren gedeeld – waar hij ook helemaal niet op uit is.

Hoewel bij veel ‘emergers’ een kritische houding bestaat ten aanzien van de gevestigde, traditionele kerken, is het een valse tegenstelling om emerging church en gevestigde kerken tegenover elkaar te zetten. Initiatieven die door initiatiefnemers of anderen het etiket ‘emerging’ krijgen, zijn te vinden in hele vrijzinnige gemeenten, maar ook in streng-orthodoxe kringen. Zo kan het dat in de Verenigde Staten vanuit evangelicale en orthodoxe hoek sterke kritiek wordt geuit op emerging church (met name op de zogeheten Emergent Church, zoek eens op YouTube…) terwijl andere evangelicale en orthodoxe kerken nieuwe initiatieven als ‘emerging’ bestempelen (zie hier [link]). En een derde alweer de teloorgang van die tweede groep initiatieven voorspelt.

Toch is er wel een grootste gemene deler binnen emerging. De basis is de overtuiging dat de samenleving in de afgelopen decennia een transitie heeft doorgemaakt (of nog aan het doormaken is) van een moderne naar een postmoderne maatschappij. Daarmee wereldberoemd geworden filosofen hebben een begrippenkader voor postmodernisme uitgedacht (wie meer wil lezen start eens bij de Franse filosofen Michel Foucault en Jean-Francois Lyotard). Over postmodernisme valt veel te zeggen, en nog veel meer te discussiëren, maar twee essentiële ideeën uit het postmodernisme zijn van belang. Ten eerste, de veronderstelling dat de menselijke vermogens om waarheid te bevatten en uit te drukken beperkt zijn. Ten tweede, een streep door de gedachte dat er allerlei eenduidige en universele oplossingen te vinden zijn voor problemen in de wereld, en daarmee door het idee dat onze samenleving ‘maakbaar’ is.

De kritische lezer begint zich hier misschien wat ongemakkelijk te voelen. Riekt dit niet naar een ontkenning van Gods Waarheid en de geldigheid van het evangelie als dé oplossing van God voor een gebroken wereld? Nee. Dat is niet hoe emerging zich (over het algemeen) verhoudt tot het postmodernisme. Veel meer ziet emerging de opkomst van het postmodernisme juist in hele concrete houdingen, waarden, standpunten en verwachtingspatronen van mensen terug. Martijn Vellekoop en Nico-Dirk Van Loo maken dat duidelijk met een schemaatje waarin ze verschuivingen ten opzichte van het modernisme beschrijven. Bijvoorbeeld, het modernistische “Als we de waarheid kennen, kunnen we van de wereld een perfecte plek maken” naar het postmoderne “Als mensen zijn we beperkt, we gaan geen weg vinden om de aarde perfect te maken”. Of van “Wie bekleed is met gezag en logisch spreekt, wil ik volgen als mijn leider” naar “Alleen degene die in zijn leven waarmaakt wat hij zegt, heeft mij wat te vertellen”. En op de achtergrond zoemt telkens het opkomende individualisme rond. Het zijn allemaal verschuivingen die in de praktijk niet zo rigide en universeel zijn als een schema doet geloven. (Maar ook dat is een postmoderne constatering.)

Emerging church is het netwerk en gesprek dat in de verschuiving naar het postmodernisme zoekt naar manieren om het evangelie te communiceren en mensen met Jezus in contact te brengen. De gedachte is daarbij overigens sterk dat het gros van de traditionele en evangelische kerken in het modernisme zijn ontstaan en zijn blijven hangen. (Lees ook eens hier [link].) En bovendien niet of slechts met moeite om kunnen gaan met een plek in de marge in plaats van in het centrum van de samenleving. Hoewel Nederlandse Lutheranen zich waarschijnlijk juist wel wat gemakkelijker met de marge identificeren – als kleine geloofsgemeenschap die het lang met een gedoogstatus moest doen en zich nooit echt in een bepaalde ‘zuil’ van de verzuilde Nederlandse samenleving heeft gepositioneerd. Of dat nu terecht of onterecht is, weinig Nederlandse Lutheranen zullen zich dan ook verwant voelen met de term ‘christelijke subcultuur’ die Vellekoop en Van Loo telkens met de traditionele kerk in verband brengen.

Het Koninkrijk zichtbaar maken

Maar genoeg over abstracte begrippen. In de voorbeelden van nieuwe manieren van kerk zijn, die in Ploeteren en Pionieren worden uitgewerkt , is de postmoderne component ook lang niet altijd zichtbaar. En daar  is het de auteurs gelukkig helemaal niet om te doen. De Gebedswinkel in Woerden, waar iedereen binnen kan lopen voor gratis internet, een kop koffie, een gesprek en gebed. Thugz Church in Rotterdam, waar spontaan een nieuwe gemeenschap is ontstaan vanuit een jongerencentrum. Momentz in het Westland, een kerk zonder kerkdiensten, maar met veel ontmoetingen. Het zijn eerst en vooral hele praktische initiatieven om nieuwe mensen op nieuwe manieren met Jezus Christus in contact te brengen. Naar buiten treden en het Koninkrijk zichtbaar maken in een wereld die dat Koninkrijk niet kent en ook niet verwacht.

‘Incarnationeel’ noemen de auteurs de missionaire benadering van de nieuwe initiatieven. Ze stappen als gemeenschap de wereld in en stellen de vraag wat ze voor de omgeving kunnen betekenen. Die benadering zetten Vellekoop en Van Loo tegenover de ‘attractionele’ benadering die er vooral op gericht is op het aantrekkelijk maken van de kerk voor buitenstaanders, bijvoorbeeld door laagdrempelige diensten te houden of bijeenkomsten voor bepaalde doelgroepen.

De drive om Jezus niet alleen aan te nemen, maar ook navolger te zijn, is kenmerkend voor de ‘emerging’ pioniers. (Hoewel zeker niet exclusief.) Volgens de auteurs wil het doen van wat Jezus opdraagt nog wel eens het ondergeschoven kindje zijn in veel kerken. Ik schrijf het dan nog mild. “De kerk is niet bedoeld als wachtkamer waar we zingen en pepermunt eten totdat we naar de hemel gaan” is de uitdagende woordkeuze van de emergers. Dat van de pepermunt slaat hier [link] op.

Navolging

Nadruk op navolging van Jezus dus. Dat roept misschien een wat nonchalante ‘been there, seen that’ houding op. Want, zijn de emergers niet gewoon de Rotterdammers onder de christenen met een ‘niet lullen, maar poetsen’ mentaliteit. (Hoewel?) Leidt een nadruk op navolging, met z’n onherroepelijke dadendrang, niet al snel tot een soort sociaal evangelie, waarin de mens helemaal zelfstandig een betere wereld moet bewerkstelligen? Of juist tot een terugkeer naar het idee dat de mens via ‘goede werken’ de gunst van God moet verdienen? Een gedachte waar Luther radicaal mee afrekende.

Het waarschijnlijk beste antwoord: voor sommige (buitenlandse) emergers wel. Maar over het algemeen niet, en voor de schrijvers van ‘Ploeteren en Pionieren’ zeker niet. Die zien het doen van Jezus’ woorden juist als een verrijking van hun begrip van en voor Jezus. Dat lijkt me een bijzonder waardevol en waar perspectief. Jezus volg je niet na om iets te verdienen van God, maar omdat je door navolging een groter besef van Gods Koninkrijk krijgt. Jezus volgen is een zegen. Stiekem denk ik, je hoeft geen pionier en geen emerger te zijn om te weten dat dat waar is. Toch is het nodig dat we elkaar er aan blijven herinneren.

Ploeteren en Pionieren laat zien hoe sterk het doen van Jezus’ woorden te maken heeft met relaties en ‘gewoon jezelf zijn’. De pioniers die aan het woord komen, vertellen vooral over hun eigen ervaringen, beleving, moeiten en uitdagingen. Niet structuren of organisatorische zaken staan voorop, maar het verhaal van de pioniers zelf, van hun wandel met en zoektocht naar God, en van de mensen die zij ontmoe(t)ten. Daarin schuilt voor mij de kracht van Ploeteren en Pionieren. Niet in handreikingen voor nieuwe vormen van kerk zijn. Niet in een afbakening van wat wel en niet ‘emerging church’ is. Niet in een discussie over modern en postmodern of de inflatie aan post-vormen (post-evangelisch, post-christendom, post-gereformeerd). Maar in de ontmoeting van mensen, die elkaar en God (vaak ongevraagd en onverwacht) tegenkomen omdat ze de woorden van Jezus willen doen. Ik herken er dromen in die leven bij leden van onze gemeente. De boodschap is simpel: ga het gewoon doen, er kon best eens zegen voor anderen en jezelf van uitgaan.

Wat is Pasen?

Pasen is voor christenen een belangrijk feest. In de veertig dagen voor Pasen herdenken christenen de lijdensweg van Jezus, waarvan de climax valt op de vrijdag voor Pasen. Dan staan christenen stil bij de kruisiging en het sterven van Jezus. Het is een donker moment, waarop alle hoop vervlogen lijkt. Toch gaat het leven door. Ook terwijl Jezus dood in het graf ligt. Maar er is rouw, en daarom heet de zaterdag voor Pasen ook wel ‘Stille Zaterdag’. Op Pasen blijkt echter dat de dood toch niet het laatste woord heeft. Pasen is het feest van de opstanding van Jezus en vormt het hart van het christelijk geloof.

Niet helemaal te volgen zonder ondertiteling? Bezoek eens waarompasen.nl

Vieringen en samenkomsten

Rond Pasen zijn er de volgende vieringen en samenkomsten. Let op: voor veel samenkomsten werken we samen met andere Haarlemse kerken. Kijk daarom goed naar de locatie van de samenkomst!

Palmzondag

• Zondag 5 april, 10:30 uur
• Lutherse Kerk Haarlem, Witte Herenstraat, Haarlem
• Samen met PKN Haarlem-Centrum
• De kinderen gaan tijdens de dienst met versierde palmpaasstokken naar verpleeghuis de Janskliniek. De kinderen van de Oud-Katholieke kerk komen aan het begin van de dienst naar ons toe. Samen halen we daarna de kinderen op van de Rooms-Katholieke Groenmarktkerk. Zij gaan ook mee! Rond 12:00 uur zijn de kinderen weer terug bij hun eigen kerk.

Witte Donderdag

• Donderdag 9 april, 19:30 uur
• Remonstrantse Kerk, Wilhelminastraat, Haarlem
• Samen met PKN Haarlem-Centrum en Werkgemeenschap Remonstranten/VVP

Goede Vrijdag

• Vrijdag 10 april, 19:30 uur
• Lutherse Kerk Haarlem, Witte Herenstraat, Haarlem
• Samen met PKN Haarlem-Centrum en Werkgemeenschap Remonstranten/VVP

Stille Zaterdag, Paaswake

• Zaterdag 11 april, 22:00 uur
• PKN Bavo/Grote Kerk, Grote Markt, Haarlem
• Samen met PKN Haarlem-Centrum en Werkgemeenschap Remonstranten/VVP

Paasmorgen

• Zondag 12 april, 10:30 uur
• Lutherse Kerk Haarlem, Witte Herenstraat, Haarlem

Gedurende de hele Stille Week (en dus deels overlappend met het bovenstaande rooster) wordt in Haarlem ook een aantal korte samenkomsten georganiseerd vanuit zes gereformeerde kerken. Alle info daarover is te vinden op de speciaal opgezette website stilleweek.nl.

De paus heeft de laatste tijd herhaaldelijk het nieuws gehaald op niet zo’n positieve manier. In 2007 ging het hem beter af. Toen verraste hij katholiek en protestant met een persoonlijk boek over Jezus. Op donderdag 26 februari 2009, van 14:30 – 17:00 uur leidt Luthers theoloog en docent Th. A. Fafié ons in, in het denken van de paus.

Het gebeurt zelden dat pausen boeken schrijven en uitgeven. Vaak hebben zij in het verleden wel boeken geschreven, maar dat was dan in een tijd dat ze nog hoogleraar of bisschop waren. Pausen schrijven geen boeken, maar wel encyclieken, aansporingen, toespraken en preken.

Paus Benedictus XVI, ofwel de Duitse theoloog Joseph Ratzinger (geb. 1927) publiceerde in het voorjaar van 2007 een omvangrijke studie, gewijd aan Jezus van Nazareth. “Mijn boek mag bekritiseerd worden, het Evangelie niet”, liet paus Benedictus al voor het verschijnen van zijn boek weten.

Het boek ‘Jezus van Nazareth’ wil een persoonlijke zoektocht zijn naar de betekenis van Jezus als historische figuur en naar de Christus van het geloof. Daarmee doet de paus iets unieks, en in zijn nadruk op Christus, komt hij zelfs ‘protestant’ over. Het reformatorische opinieblad CV.Koers schreef daarover: “het valt op hoezeer de paus denkt vanuit Christus. Het Rijk dat Jrzus aankondigde, is niet in de eerste plaats een Rijk van vrede en gerechtigheid. Hijzelf is het Rijk.” In een andere protestantse hoek, de evangelische, kopte het blad Ellips van de Evangelische Hogeschool, met een uitgebreid artikel: “De eerste paus met een Jezusboek!”

Meer weten over het boek van de paus? Lees hier de recensies:

Jezus van Nazareth (CV.Koers, september 2007) (in pdf-formaat)

De eerste paus met een Jezusboek! (Ellips, Evangelische Hogeschool)

Jezus van Nazareth (RK Kerkplein)

De eigen traditie begrijp je het best door confrontatie (Trouw)

Benedictus XVI heeft via dit boek ook oog voor de politieke implicaties van Jezus’ boodschap. In een hoofdstuk over de Bergrede van Jezus levert de paus kritiek op de ‘wreedheid’ van het kapitalisme en het kolonialisme, en op de macht van de rijken over de armen.

In het jeugdlokaal van de Lutherse kerk buigen wij ons over het leven en denken van Joseph Ratzinger/paus Benedictus XVI. Het is niet noodzakelijk om het boek van de paus gelezen te hebben. De middag is eigenlijk een bijeenkomst van de 55+ groep, maar uiteraard is iedereen die interesse heeft van harte welkom.

Nieuw elan

Die vragen kwamen en komen in onze eigen gemeente regelmatig aan de orde. Het boek van De Roest geeft daarbij een richting aan. De Roest neemt namelijk een heel andere ontwikkeling waar in veel christelijke gemeenten. Ondanks de voortgaande ontkerkelijking zijn veel gemeenten juist springlevend. Wat heet. In veel kerken steekt een nieuw elan de kop op. Mensen durven weer uit te komen voor hun geloof, willen getuigen van de Here Jezus en hebben een aanwakkerend missionair enthousiasme. De kerk komt weer naar buiten, laat zich weer meer zien. De Roest is allesbehalve negatief over de toekomst van de kerk. Maar hij is ook getroffen door verwondering. Hij vraagt zich af welke vorm de geloofsgemeenschap van de toekomst zal aannemen? En wat er nodig is om met bezieling kerk te zijn? Is een crisisbesef nodig om tot vernieuwing te komen? Het zijn een paar vragen die De Roest in zijn boek verkend.

De eerste drie modellen…

Ook voor onze gemeente zijn die vragen de moeite waard om te stellen, en het boek is dan ook een mooi handvat voor de kringgesprekken. Want wat voor soort gemeente zijn we nu eigenlijk? En zijn we ons wel altijd bewust van hoe we als kerk in de maatschappij staan? De Roest onderscheidt globaal drie modellen van ‘kerk zijn’. Het eerste model duidt hij aan als de Ark. De kerk als ark is een kerk die zich als vangnet opwerpt. Nieuwkomers worden met open armen onthaald, krijgen volop ondersteuning en groeien geleidelijk aan steeds meer in het gemeenteleven. In kerken met het arkmodel gaat het om totale betrokkenheid. De Roest haalt een voorbeeld aan van megakerken in de Verenigde Staten, en plaatst terloops zijn vraagtekens bij het arkmodel. Daarmee komt de ark toch ook over als een letterlijk vangnet – een net om te vangen – en niet als een net om op te vangen.

Het tweede model dat De Roest schetst geeft hij de naam Herberg mee. Openheid en pluriformiteit zijn hier de centrale begrippen. Kerken van het herbergmodel staan open voor buitenstaanders. Leden en geïnteresseerden krijgen de mogelijkheid om naar eigen inzicht actief of minder actief te zijn in het gemeenteleven. Wanneer gekozen moet worden, past onze gemeente het beste bij dit model. Maar ook de herberg is niet zonder minpunten. Want, waar in de ark volledige toewijding wordt gevraagd, kan het gemeente-zijn in de herberg al te gemakkelijk een kwestie van spelers en toeschouwers worden. Het synoniem herberg leent zich voor een wat ongemakkelijke beeldspraak: sommigen bedienen de toog; anderen zitten aan de bar.

In het derde model is die tegenstelling nog een stukje sterker. De Roest spreekt van het tempelmodel. De kerk is daarin verworden tot een dienstverlenende instantie die op afroep beschikbaar is. Even trouwen. Rent-a-priest. Even dopen, want opa en oma vinden dat zo fijn. De kerk in het tempelmodel doet aan als een bedrijf waar een handvol vaste krachten al dan niet tegen betaling de molen draaiende houden. Het behoeft geen toelichting dat dit model uitnodigt tot een hoop kritiek. Maar tegelijkertijd is het ook de angst van veel gemeenten om uiteindelijk bij het tempelmodel terecht te komen.

…en het vierde

Ook voor De Roest is het derde model niet het gewenste ideaal. Maar dat geldt evenmin voor de eerste twee modellen. De Roest komt daarom aan het einde van zijn boek met een vierde model, dat – en dat komt niet als verrassing – het beste van de Ark, Herberg en Tempel wil combineren. Waar het De Roest om gaat is dat toch ruimte moet bestaan voor een zekere mate van pluriformiteit. Zowel mensen die volledige toewijding nastreven als passanten die incidenteel bij de kerk komen, moeten een plek aantreffen waar ze terecht kunnen.

Dat is zeker een christelijke gedachte, maar net als in het evangelie is er hier sprake van een zekere spanning. Het evangelie nodigt uit (hoewel het door mensen toch te vaak is opgedrongen), geeft mensen de gelegenheid om nieuwsgierig te worden, en om de Here Jezus te leren kennen. Tegelijkertijd dringt het evangelie aan op kiezen. Dat is de enige weg vooruit, en de enige manier om verder te groeien in het evangelie. Voor beide karaktertrekken van het evangelie hoort de kerk open te staan. De kerk mag geen gesloten burcht zijn, maar heeft juist een taak tot uitnodigen. Maar tegelijkertijd hoort het de kerk ernst te zijn met de urgentie die uit het evangelie spreekt. Dat wil niet zeggen dat de kerk zijn bezoekers moet opjagen om lid te worden, of allerlei geloofsgroei moet opdringen. Het betekent echter wel dat de kerk zich moet afvragen of het stichten van een soort ‘tweede ring’ tot haar opdracht behoort. Wie de ideeën van De Roest over het vierde model leest, zal het gevoel bekruipen dat die tweede ring een serieuze optie zou moeten zijn. Mensen die wat op afstand willen blijven, moeten die mogelijkheid in de kerk hebben. In het beeld dat De Roest schetst dreigt zo’n tweede ring eerder een aparte ruimte te zijn dan een voorportaal. Dan dreigt, om het anders te zeggen, al snel een soort keuzemenu met verschillende lidmaatschappen – voor elk wat wils.

Altijd op weg

De kerk is nooit een eindstation. Mensen die de kerk bezoeken zijn per definitie voorbijgangers. Ze zijn op weg naar een veel mooiere bestemming, en de kerk is de plek waar ze op hun weg geholpen horen te worden. Waar anderen met je oplopen. En door zo op weg te zijn, word je als vanzelf ook zelf kerk. De kerk is, zo leert de apostel Paulus ons, uiteindelijk nog altijd het lichaam van Christus. Een levende gemeenschap en geen gebouw, instituut of bedrijf. Dat betekent dat de kerk er op gericht moet zijn om mensen verder te helpen op weg. Niet onder dwang. Wie niet wil, hoeft niet, en zo hoort er in de kerk inderdaad altijd ruimte te zijn voor hen die op afstand betrokken willen zijn, en die geen actieve inzet als ambtsdrager of vrijwilliger nastreven. Maar daarmee is niet gezegd dat er een ruimte moet worden geschapen die een soort permanente kring van ‘minder-actieven’ toestaat. De kerk hoort te blijven prikkelen en aansporen om op weg te blijven.