Het thema van 2012 is ‘Winnen met gevouwen handen’, naar wat Paulus schrijft in zijn eerste brief aan de gemeente in Korinthe (15:57). Winnen kan sterke positieve associaties oproepen. Maar winnen kost niet zelden ook veel. De overwinning van Jezus Christus op de dood kwam niet zonder lijden. In het thema zit de onherroepelijke spanning tussen een prestatie op basis van een menselijke inzet en de christelijke beleving van overwinning die vaak start met op de knieën gaan. Iedere avond wordt daarom een bepaald aspect van overwinning centraal gesteld.

Week van Gebed in Haarlem

Van harte uitgenodigd om mee te bidden! De gebedsbijeenkomsten starten elke avond om 19:30 uur en duren ongeveer een uur. Kijk voor meer informatie en voor materialen op www.gelovenindestad.nl, www.ea.nl/weekvangebed en www.raadvankerken.nl.

Gebedsavonden

• Maandag 16 januari: Shelter Haarlem, Eksterlaan 1, Haarlem
• Dinsdag 17 januari: Levend Woord Gemeente, Parklaan 21, Haarlem
• Woensdag 18 januari: PG Immanuel, Medanstraat 32-34, Haarlem
• Donderdag 19 januari: Fonteinkerk, Schoterweg 12, Haarlem
• Vrijdag 20 januari: Rafael Nehemia, Koediefslaan 73, Heemstede
• Zaterdag 21 januari: Lutherse Kerk, Witte Herenstraat 22, Haarlem
• Zondag 22 januari: Prayer Night voor jongeren, PG Immanuel, Medanstraat 32-34, Haarlem

In Kijken naar de Heer. Veranderen door zijn schoonheid maakt Jos Douma de lezer deelgenoot van zijn favoriete Bijbeltekst. Ik heb er zelf altijd wat moeite mee om over een favoriete tekst te spreken. Ook teksten die niet fijn aanvoelen of ronduit afstoten zijn waardevol, moet ik mezelf altijd in herinnering roepen. Maar wie de laatste bladzijden van het boek bereikt, merkt dat er eigenlijk veel meer aan de hand is. Jos Douma wil niet slechts zijn enthousiasme delen over een bepaalde Bijbelpassage. Hij heeft een missie: “Ik geloof dat het mijn roeping is om de boodschap van deze Bijbeltekst uit te dragen onder christenen en in kerken” (p. 84). Dat uitdragen doet hij op rechtstreekse en persoonlijke toon. De lezer wordt voortdurend aangesproken – naar mijn smaak bij vlagen net iets te veel. Tegelijkertijd deelt de auteur regelmatig zijn eigen ideeën, inzichten en (diepste) gevoelens, waardoor het boek heel eerlijk overkomt.

2 Korintiërs 3: 18

De tekst waar Jos Douma zo vol van is komt uit de tweede brief van Paulus aan de christelijke gemeente in Korinthe:

Wij allen die met onbedekt gezicht
de luister van de Heer aanschouwen,
zullen meer en meer door de Geest van de Heer
naar de luister van dat beeld worden veranderd.
(2 Kor. 3: 18, Nieuwe Bijbelvertaling)

Het is een tekst over innerlijke verandering, “het veranderingsproces waar het God ten diepste om gaat: dat mensen veranderen, dat zijn kinderen zijn beeld weer gaan vertonen doordat ze gaan lijken op Jezus” (p.9). Verandering is een actueel thema in de kerk van vandaag. Zeker in Nederland. In tal van plaatselijke kerken wordt gezocht naar verandering om aansluiting te vinden bij de snel veranderende maatschappij. Enorm veel energie wordt gestoken in verander- en vernieuwingstrajecten om de kerk eigentijdser te maken. Maar uiteindelijk is dat niet de verandering die waar het in de Bijbel om gaat, merkt Jos Douma terecht op. 3 Vers 18 is het sleutelvers dat vertelt waar het wèl om gaat: de geestelijke groei van mensen naar het beeld van Jezus Christus.

De belangrijkste verandering

In drie stevige hoofdstukken keert Jos Douma de Korinthetekst helemaal binnenste buiten. Het is een snel boek, en niet erg dik. Maar meer dan eens zet de auteur de lezer helemaal stil. Dat zijn kostbare ‘momenten’ in het boek, want waar Jos Douma over schrijft moet de tijd krijgen om te landen. Persoonlijke verandering is niet iets dat als vanzelf volgt uit het lezen van een tekst. En al helemaal niet als het over een lastig onderwerp gaat als het “aanschouwen van de luister van de Heer”.

Ik geef Jos Douma zonder meer gelijk als hij schrijft dat het in de kerk vaker gaat over waarheid en onwaarheid, (over echt gebeurd of niet echt gebeurd), of over goed en fout, “dan over de schoonheid van God en zijn zoon Jezus Christus” (p. 21). Bij de schoonheid van de schepping kunnen we ons nog wel wat voorstellen. Meestal met in de kantlijn direct een aantekening over de rotzooi die mensen er van maken. Maar dat het over Gods schoonheid zou kunnen gaan, is zelfs voor christenen een onwennige gedachte. Dan helpt het om te beseffen dat schoonheid en genieten nauw aan elkaar verwant zijn. Wat Jos Douma in 2 Korintiërs 3:18 ontdekt is dat de God van de Bijbel graag wil dat we van Hem leren genieten. Het gaat er niet om dat we ons uiterste best doen. Het gaat er niet om dat we God blind en gevoelloos gehoorzamen. “Het gaat om genieten! Genieten van God, en daardoor veranderen wij en wordt ons leven een leven dat steeds meer past bij onze Heer” (p. 24-25).

Kijken naar de Heer is een hulp bij het leren genieten van God. Bij het leren genieten van Jezus. En dat is in de kerken, van welke richting dan ook, geen overbodige luxe. Dat Jos Douma’s missie met 3 vers 18 de roeping van velen mag zijn, want genieten, daar mag in de kerk nooit te weinig ruimte voor zijn.

Jos Douma (2011) Kijken naar de Heer. Veranderen door zijn schoonheid. Utrecht, Uitgeverij Kok. ISBN 978 90 435 0209 2. Kijk ook op www.josdouma.nl/3vers18

Een moment van rust en bezinning

In het voorjaar 2010 zijn we van start gegaan met deze bijzondere vorm van diensten: korte bijeenkomsten waarin meditatie over een Bijbeltekst centraal staat en gecombineerd wordt met het zingen van bekende kerkliederen. De combinatie van mediteren en zingen is een eeuwenoude traditie uit middeleeuwse christelijke kloosters die vandaag nagenoeg vergeten is. Men mediteerde en zong daar twee keer op een dag – in de ochtend en in de avond – over bepaalde onderwerpen op de basis van Bijbelteksten. Meditatie, stilte, maakt mogelijk dat we ons hart openen en de aanwezigheid van God beter kunnen voelen. Dat helpt om beter afstand te kunnen nemen van de dagelijkse stressmomenten en drukte.

Ook in 2011 willen we doorgaan met onze meditaties. We komen een keer per maand bijeen op de laatste donderdag van de maand.  Centraal staat een bijbelwoord over een onderwerp waarover we – een aloude christelijke traditie volgend – met elkaar mediteren en zingen. Dit gebeurt in een verstilde sfeer: we zitten in een kring achter het doophek, met lichtjes op de grond. Ook een keer die sfeer proeven? Iedereen is van harte welkom. Aanmelden is niet nodig.

Wanneer?

We komen telkens om 20.00u bijeen achter het doophek in de Lutherse Kerk, Witte Herenstraat 22, Haarlem. Dit zijn de eerstvolgende bijeenkomsten:

• donderdag 29 september: hart
• donderdag 3 november: wijsheid
• donderdag 24 november: nacht

Iedereen is hartelijk welkom, jong of oud, Luthers of anders.

Links

• Christelijke meditatie Nederland: http://www.wccm.nl/
• Meditatieplatform ‘Vacare’ binnen de Protestantse Kerk: http://www.pkn.nl/vacare/default.aspx

De kerkenraden (in Amsterdam kennen ze daarnaast ‘brandpunten’, een soort wijkgemeenten) zullen eigen ervaringen en ideeën uitwisselen. Maar we gaan ook in gesprek met een gast van buitenaf: ds. Arjan Markus, die als missionair predikant verbonden is aan de Protestantse wijkgemeente Jacobikerk in Utrecht. Van zijn hand verscheen eind 2010 het boek ‘Adieu God’. Een boek voor mensen die niet alles zeker weten, die een gesprek durven aangaan over de mogelijkheden en onmogelijkheden om tegenwoordig nog in een persoonlijke God te geloven. Het boek is voor een groot deel gebaseerd op gesprekken die Markus ook echt gevoerd heeft. Met welwillende (vaak hoogopgeleide) sceptici maar ook met gelovigen.

De impulsdag past mooi in de vernieuwingsprocessen die zowel in Amsterdam als in Haarlem op gang zijn gekomen. De uitkomsten zullen we op zondag 23 oktober bij de vernieuwingsbijeenkomst meenemen als we met zijn allen stil staan bij wat er het afgelopen jaar is gebeurd.

Kenmerken van een bezoeker/gast aan de kring:

• Je houdt van uitdagende, pittige discussies, in combinatie met gezelligheid.
• Je bent tussen de 25 en 40 jaar.
• Druk met gezin, carrière, hobby.
• Je zoekt naar zingeving, God, Jezus en hoe dit in je drukke tijdschema in te passen.

Be there! Graag horen we via onze predikant of je aanwezig bent (i.v.m. de catering): vankammen[at]luthersekerkhaarlem.nl

Ik herinner mij, dat tijdens een van mijn invalbeurten als kerkorganist, een predikant voor aanvang van de kerkdienst naar mij toekwam met een verzoek: Wilt u alstublieft wat vrolijks spelen tijdens het avondmaal, de mensen zijn anders zo gespannen. Wat ik precies gespeeld heb kan ik mijn niet meer herinneren, ongetwijfeld iets vrolijks. Hoewel de opmerking van deze predikant misschien wat grappig aandoet onderstreept het toch wel degelijk de functie van muziek. Vrolijke muziek tijdens het avondmaal zal al gauw het accent leggen op de vreugde van de genade van God aan de mensheid. Het benadrukt het feestelijke karakter van de Eucharistie. Bevrijding, dankzegging en lofprijzing worden uitgelicht. Daarentegen kan juist melancholische muziek het accent leggen op de gedachtenis het lijden en de dood van Christus.

Beknopte historische achtergrond

De behoefde om de communiegang te begeleiden met muziek en zang was er al vroeg in de Christelijke kerk. Reeds in de vierde eeuw klonk, tijdens dit lang durende ritueel, gezang. Men zong dit gezang in de responsoriale vorm waarbij een voorzanger telkens enkele verzen voorzingt, de aanwezigen zongen telkenmale een terugkerend refrein. De psalmen hadden voor dit belangrijke moment van oudsher de voorkeur. In het bijzonder was psalm 34 geliefd. In het 9^e vers van psalm 34 staat:

Proef, en geniet de goedheid van de Heer, gelukkig de mens die bij hem schuilt.

Ook psalm 145 werd graag gekozen vanwege vers 15:

Allen zien hoopvol naar u uit, u geeft brood, op de juiste tijd.

Duidelijk is dat alle aanwezigen deel namen aan het gezang, later nam het koor de communiezang over en in plaats van psalmen werden er hymnen gezongen. De Romeinse liturgie houdt tot de 11^e eeuw aan de psalm vast, daarna verdwijnt de psalm en blijft alleen het antifoon over en deze krijgt de naam Communio.

Vervolgens zien we een ontwikkeling waarbij het volk steeds minder deel actief neemt aan de communie waardoor het ritueel korter wordt en uiteindelijk het Agnus Dei de taak over neemt van begeleidingszang. Het Communio wordt meer en meer begeleidingszang bij het reinigingsritueel (Ablutie). Daarmee verdwijnt ook de typische eucharistische thematiek. Daarvoor in de plaats komt thematiek welke ontleent is aan de evangelielezing van die dag of aan het feest dat wordt gevierd.

Frist Mehrtens

Het is opvallende dat over de betekenis van de musica sub communione relatief weinig is geschreven. Enkele bekende Nederlandse kerkmusici hebben zich in het verleden duidelijk een mening gevormd over dit onderwerp. Een daarvan is de bekende kerkmusicus en componist Frits Mehrtens. Hij schreef in de jaren 60 het boekje: Kerk & Muziek, daarin schrijf hij het volgende:

De “Musica sub Communione” moet “woordloos” zijn, immers na de inzettingswoorden kan niets meer gezegd worden. (…) Het woord is op!

Het woord is aan de muziek, die andere Ordening van klanken. Zij bewaard de gemeente als Gemeente en behoedt voor het uiteenvallen in individuen, die, wanneer zij “aan geweest” zijn, maar wegsloffen, zonder de verdere Dienst mee te maken: de koffie is immers al bruin! De Communiemuziek legt voordurend het accent op de laatste woorden: …verkondigt Gij de dood des Heren totdat Hij komt. Zonder muziek leidt die dodelijke stilte naar overspanning van het éérste deel van deze regel. En daar kàn het accent niet op liggen, want wij zijn al dood geweest: op Golgotha!

Van de boom van kennis van goed en kwaad eten wij dagelijks, wanneer de Here God ons dan alvast laat proeven van een klein partje van de vrucht van de boom des Levens, zouden wij dan niet uitermate blij zijn!

Want dit is niet een “voorproefje” van de echte Maaltijd, waar de Vader, de Zoon en de Geest gastheer zullen zijn en waar een Tafelmuziek zal klinken als wij nooit gehoord hebben? Want geloof maar dat de Engelen daar slag van hebben, ze oefenen nu al: voor de Grote Gastdag[1]

Mehrtens pleit voor  “Musica sub Communione”  waar je blij van wordt. Feestelijke tafelmuziek die zowel herinnerd aan de verlossing van Christus (Pasen) als vooruit kijkt naar de wederkomst van Christus. Hij pleit voor muziek zonder woorden. Instrumentale muziek. Mehrtens doet in zijn boek “Kerk & Muziek” een aantal suggesties: Dandrieu, Couperin, Clérambault en hoekdelen van Bach Triosonaten. Opvallend is dat Mehrtens zelfs koralen variaties lijkt te vermijden. Omdat achter klanken toch weer woorden schuil gaan. Mehrtens pleit er juist voor dat Jezus, met zijn instellingswoorden, meteen ook het laatste woord heeft.

Luistervoorbeeld:  trio sonate Bach

Het woord is op!

Is stilte dan geen goede optie?

Volgens Mehrtens heeft de geschiedenis reeds duidelijk gemaakt dat stilte tijdens het avondmaal niet zozeer een gewijde stilte wordt, maar een stilte van zelfbeproeving. Om duidelijk te maken wat er met die stilte gebeurd citeert Mehrtens C.S. Lewis die de Satan de volgende woorden laat spreken:

“Juist, het avondmaal is heel heilig, veel te heilig voor jou! En dan komt wat met “mijding van het Avondmaal noemt”. Dan lacht Satan en doet “sliep-uit” naar de Here God, omdat Hij met zijn Manna blijft zitten!”

Hoewel het idee prachtig is om de gemeenschap te betrekken bij de Musica sub communio is er ook veel voor te zeggen dit juist over te laten aan het koor of aan een instrument. Het is nou eenmaal niet praktisch zijn om met een boekje al zingend ter communie te gaan.

Willem Mudde

Een andere bekend Nederland kerkmusicus van Lutherse huize is Willem Mudde, hij deelt de mening van Merhtens. Willem Mudde beschrijft in een artikel over de rol van het koor in de kerkdienst, de tijd waarin stilte was gewenst tijdens het avondmaal. Het avondmaal was gedegradeerd tot een bijzondere gebeurtenis die één, twee, of driemaal per jaar plaats vond. De gedachten aan de kruisdood van Jezus liet slechts ruimte voor stilte of stemmingsvolle klanken van het orgel. Willem Mudde keurt deze praktijk sterk af, hij pleit voor vreugde volle muziek, muziek die een voorsmaak moet zijn van de hemelse eredienst.

En nu we weer beseffen, dat eucharistische tafelmuziek, volgens Evangelische-Lutherse opvatting, nog niet compleet en volmaakt is, als zij alleen de liturgie begeleidt en instemt met het koor der hemelse heerscharen, omdat ze bovendien nog de grote wonderdaad God aan de wereld moet verkondigen, nu realiseren we ons een en te meer, dat de viering van het Heilige Avondmaal allesbehalve in stilte, maar met de feestklank van de gasten aan het bruiloftsmaal van de hemelse Koning dient te geschieden, waarbij we de boodschap van het heil nog op bijzondere wijze naar alle kanten willen uitzingen en uit bazuinen. Als er één moment is in de liturgie waarop “ons lied niet zwijgen mag”, waarop alle koren dienen aan te treden en alle registers van het orgel moeten worden getrokken, dan is dit op dit hoogheilig moment.[2]

Musica sub communione is volgens Willem Mudde alle muziek die:

• bijdraagt aan de vreugde van de Communio.
• bijdraagt aan de gemeenschap met Christus en met elkaar.
• vorm en uitdrukking heeft.
• een verkondigend karakter heeft.

Dit kan zowel een koorstuk zijn als een instrumentaal werk als een solo.

Hoewel ik de meningen van deze twee zeer gewaardeerde kerkmusici absoluut deel wil ik daar graag het volgende aan toevoegen. Hoewel de Eucharistie één geheel is kent het namelijk vele aspecten. In een verklaring van de commissie voor geloof en kerkorde van de wereldraad van kerken (1982) onderscheidt men de volgende elementen in de viering van de Eucharistie:

• Dankzegging voor Gods weldaden
• Gedachtenis aan de gekruisigde en verrezen Christus
• Gebed en aanroeping van de Heilige Geest.
• Solidariteit. Het samen vieren.
• Een vooruitblik op Gods koninkrijk

Al deze aspecten hebben hun eigen emotionele kleur. Muziek is in staat één of twee van deze kleuren eruit te lichten. Allen vrolijke muziek tijden het avondmaal zou wat mij betreft te kort doen aan veelzijdigheid van de vering van de Eucharistie. Ik pleit er daarom voor om de kleuren van het kerkelijk jaar als uitgangspunt te nemen voor de keuze van het de muziek tijdens het avondmaal.

Te  beginnen bij advent:

Advent

De vierweken van advent staan in het teken van de verwachting. De verwachting van de terugkomst van de Messias, de verwachting van de geboorte van Jezus. In de Eucharistie vinden we dit element van verwachting terug. Brood en wijn als voorsmaak van Gods koninkrijk. Een voorbeeld van een muziekstuk dat deze ingetogen periode vol verwachting treffend verklankt is.

• Schmücke dich o liebe Seele (Bach/Brahms)

Kersttijd

In de kersttijd vieren we de geboorte van Christus. Een profetie wordt vervult, God houd zich aan zijn belofte en heeft omgezien naar zijn volk. De Eucharistie is een dankoffer voor wat God de Vader heeft gedaan aan zijn volk. Dank en lofpsalmen kunnen ter begeleiding van de communie kunnen dit element onderstrepen. Te denken valt aan

• Psalm 111 van Schutz
• Psalm 34
• Nun freud euch lieben Christen gemein

Deze muzikale werken kunnen ook uitstekend klinken in de tijd van de Epifanie, de openbaring van Jezus.

Veertigdagentijd

De periode van de Veertigdagentijd is van oudsher een tijd van inkeer, bezinning en gebed ter voorbereiding op Pasen. Jezus zelf heeft ook 40 dagen in vasten en gebed in de woestijn doorgebracht voordat Hij aan de verkondiging van de Blijde Boodschap begon. Veertig jaar trok het volk Israel door de woestijn, alvorens zij het beloofde land bereikte.

Veertig dagen bracht Mozes op de berg door om Gods geboden in ontvangst te nemen. Veertig nachten bracht Elia in bidden en vasten door in de woestijn, totdat hij bij de berg Horeb God mocht ervaren.

Jaarlijks bereiden de gelovigen zich eveneens gedurende een periode van veertig dagen voor op het grote Paasfeest om met een gelouterd hart het sterven en verrijzen van Christus met Pasen te gedenken.

Een element van de Eucharistie is de anmnesis ofwel de gedachtenis. De gedachtenis aan Jezus lijden als een voorbereiding voor het paasfeest.

Misschien doet de stilte tijdens de communie nog het meest recht aan deze tijd van bezinning. Wanneer men toch kiest voor musica sub communione dan valt te denken aan:

• O Sacrum Convivium (Tallis)

Vertaling:

O heilig gastmaal

waar Christus genuttigd wordt;

waar zijn lijden herdacht wordt,

waar de ziel met genade wordt gevuld.

O heilig gastmaal!

waar Christus genuttigd wordt;

waar de ziel met genade wordt gevuld

en ons het onderpand voor toekomstige

heerlijkheid gegeven wordt.

O heilig gastmaal!

Witte donderdag

Een belangrijk ritueel van de witte donderdag viering is de voetwassing. Een daad van nederigheid en solidariteit. Elkaar helpen en bijstaan. Ook de Eucharistie vraag op om verzoening en solidariteit. Alleen dan wordt de eenheid van Christuskerk zichtbaar in brood en wijn. Deze solidariteit is een belangrijke bouwsteen voor de eucharistie; wederzijdse vergeving van zonden; de vredeskus, voorbeden voor allen; het samen eten en drinken.

Een muzikaal werk dat juist dit solidariteit beginsel benadrukt is het:

• Ubi caritas Taizé (Vertaling: Waar liefde is, daar is God.)

Pasen

Op het belangrijkste feest van het liturgische kalender schieten woorden tekort. Feestelijk instrumentale muziek tijdens de communie verplaatst overduidelijk het accent naar de opstanding van Christus. Niet Jezus dood maar zijn opstanding wordt gevierd. En dat mag met feestelijke muziek. Misschien dat juist instrumentale, of wel woordloze muziek het meeste op z’n plaats is. Of zoals Merhtens zei: “Het woord is op!”

Pinksteren

Met Pinksteren herdenken wij de uitstorting van de Heilige Geest. Het feest markeert in wezen  het begin van de Christelijke kerk. In de viering van de Eucharistie is de Heilige Geest onmisbaar. Hoewel Christus centraal staat is de Vader de oorsprong en de Heilige Geest de vervulling van de Eucharistie. Om die reden heeft ook de hele viering van de Eucharistie een smekend karakter. Dankzij het levende woord van Christus en door de kracht van de heilige geest krijgt brood en wijn haar sacrale betekenis.

Muziek waarin de Heilige Geest bezongen wordt kan in juist de tijd van Pinksteren de relatie tussen de viering van de Eucharistie en de Heilige Geest  verduidelijken en bevestigen.

Conclusie

Concluderend zou ik willen zeggen dat muziek tijdens het avondmaal heel goed de kleuren van het kerkelijk jaar kunnen volgen. Theologische en muzikale accent verschuiving in de musica sub communione leggen de verschillende lagen van de viering van de Eucharistie bloot.  Juist doordat het hele kerkelijk jaar door er  muziek klinkt tijdens de communie, krijgt de stilte in de stille week  veel meer betekenis. De kracht en betekenis van musica sub communione mag niet onderschat worden.

Al was het maar omdat vrolijke communie-muziek de eventueel wat nerveuze communie-ganger enigszins kan kalmeren.

Ik dank u wel.

Stellingen

• Tafelmuziek moet verband houden met het kerkelijk jaar.
• Tafelmuziek moet niet verkondigend zijn maar mediterend.
• Tafelmuziek kan alleen instrumentaal zijn.
• Bij het avondmaal hoort blijde muziek!
• Bij het avondmaal hoort een gewijde stilte.

Gebruikte literatuur

Mehrtens, F., Kerk & Muziek, ’s-Gravenhage 1960.

Kock, G., Op de maat van de liturgie, Utrecht 1996

Mudde, W., In de hof der Evangelische kerkmuziek, 1977

Vrijlandt, M.A., Liturgiek, ’s-Gravenhage 1992

[2] Mudde, W., In de hof der Evangelische kerkmuziek, 1977, pp. 174-175

In januari stond bij de leeskring Doorgegeven het hoofdstuk ‘Voorlopige ontboezeming’ uit Kierkegaards ‘Vrees en Beven’ op het programma. Het is de bedoeling van Kierkegaard om het dialectische dat in het verhaal van Abraham schuilgaat (en dat licht werpt op wat geloof en geloven is) naar voren te halen aan de hand van drie problemata.

‘Problemata’ kun je vertalen met ‘problemen’; in filosofische zin zijn het pogingen om het problematische juist verwoord te krijgen. Maar, voordat het zo ver is, wil Kierkegaard eerst, in een soort tussenhoofdstuk, een voorlopige ontboezeming aan ons kwijt.

Hij ‘bekent’ dat hij Abraham slechts kan bewonderen. Maar volgen (zowel naar de Moria al in zijn ‘beweging van het geloof’) kan hij niet. ‘Ik kan de beweging van het geloof niet maken, ik kan mijn ogen niet sluiten en mij vol vertrouwen in het absurde storten. Het is mij onmogelijk, maar trots ben ik daar niet op.’ (Trots, alsof hij het geloof overwonnen zou hebben.) Wel stelt Kierkegaard ervan overtuigd te zijn dat God liefde is. Deze gedachte heeft voor hem een oorspronkelijk en een door niets op te heffen geldigheid. ‘Maar ik geloof niet. Daarvoor ontbreekt me de moed.’

Kierkegaard stelt dat Gods liefde incommensurabel (onvergelijkbaar, onderling onmeetbaar) is met heel de werkelijkheid. Verder doet hij uit de doeken dat het hem niet aan het vermogen ontbreekt om te resigneren (afstand te doen). Zo zou hij, in Abrahams schoenen staand, Gods oproep hebben beantwoord om ook af te reizen naar de berg Moria. ‘Ook het mes had ik niet vergeten, om daarmee enig uitstel te winnen. Maar tegelijk weet ik wat ik verder nog gedaan zou hebben. Op hetzelfde moment dat ik mijn paard besteeg, zou ik tegen mezelf hebben gezegd: ‘Nu is alles verloren, God eist Isaak op, ik zal hem offeren, en met hem al mijn vreugde.”

Hierin laat hij zien dat resigneren (afstand doen van wat onmiddellijk comfortabel is, maar wat je weghoudt bij je bestemming) en geloven niet hetzelfde zijn. Het eerste kan Kierkegaard omdat hij zichzelf serieus neemt en zich weigert te narcotiseren met lafheid en het zoeken van uitvluchten. Het tweede niet. Geloven is vasthouden aan de uitkomst zonder deze voor ogen te zien.

Er is om te resigneren geen geloof nodig, zegt Kierkegaard. Dit in weerwil van wat men vaak denkt (ascese, onthouding). De resignatie houdt hiermee verband dat ieder mens ertoe geroepen is zijn eigen censor (beoordelaar) ter zijn. “Deze beweging [de beweging van de resignatie] maak ik door mezelf en wat ik daarmee win is mijn zelf in mijn eeuwige bewustzijn. Door het geloof doe ik nergens afstand van. Integendeel, door het geloof verwerf ik alles, en wel precies in die zin als gezegd wordt dat wie geloof heeft zo klein als een mosterdzaadje, bergen verzetten kan (Matteüs 17).” Verderop verwoordt Kierkegaard: “Door het geloof deed Abraham geen afstand van Isaak, maar door het geloof verkreeg hij Isaak.”

Het geloof brengt hem de toekomst. Een toekomst die hij niet ziet, maar die God hem belooft (zonder deze in het vooruitzicht te stellen!). “Door het geloof”, vat Kierkegaard samen, “verkrijgen wij, krachtens het absurde.”

De kritiek op het bestaan verplicht ons paal en perk te stellen (te resigneren). Maar met en voor God bestaan doen wij daarmee nog niet. Kierkegaard: “Laten we dan een streep halen door Abraham, of leren verschrikt te raken door die ontstellende paradox die de betekenis van zijn leven uitmaakt, zodat we zullen begrijpen dat onze tijd, blij mag zijn als hij geloof heeft.” Het geloof, besluit Kierkegaard, is een paradox waarvan geen denken zich meester maakt, omdat het geloof juist daar begint waar het denken ophoudt.

We gaan de week voor Pasen in. Zondag 28 maart is het Palmzondag en dan staat in de kerken het verhaal centraal van Jezus’ intocht in Jeruzalem. Op een ezel rijdt hij de stad binnen, terwijl de mensen ‘Hosanna’ roepen, ‘hosha na’, ‘red ons nu’. In de dagen die daarna komen krijgt het verhaal een steeds donkerder wending, en uiteindelijk lezen we op Goede Vrijdag hoe Jezus sterft aan het kruis, als een misdadiger terechtgesteld.

Een persoon voor elke dag

Voor wie de behoefte heeft om wat intensiever de Stille Week door te maken, hieronder ‘een persoon voor elke dag’. Er is voor iedere dag in de week een Bijbellezing opgenomen waarin een bepaald persoon centraal staat. Meestal vertelt de Bijbel niet zo veel over die personen, maar zij zien allemaal iets van Jezus in zijn laatste dagen. Op heel verschillende manieren.

Een andere beleving voor elke dag

Neem, na het lezen van de tekst, per dag zeker vijf tot tien minuten om je in te leven in de betreffende persoon. Probeer je in te leven op welke manier die persoon het lijden en sterven van Jezus zal hebben beleefd. Was hij of zij erbij? Of hoorde hij of zij het pas later? Wat zal er in die persoon zijn omgegaan? De blinde Bartimeüs, bijvoorbeeld: een van de eerste dingen die hij zag na een leven van blindheid, was Jezus’ lijden en sterven. En die misdadiger die naast Jezus aan het kruis hing? Elke persoon heeft zijn of haar eigen perspectief, zijn of haar eigen geschiedenis en karakter, zijn of haar eigen beleving. Maar het is dezelfde Jezus aan wie zijn zich verbonden weten. Heel het lichaam: je zult merken dat je na een week een veel rijkere blik hebt gekregen op Jezus Christus en op de laatste dagen voor zijn sterven.

Rooster voor elke dag

• Maandag 29 maart: Bartimeüs (Marcus 10: 46-52)
• Dinsdag 30 maart: de eigenaars van het ezelsveulen (Lucas 19: 29-40)
• Woensdag 31 maart: de moeder van de zonen van Zebedeüs (Matteüs 20: 17-23)
• Witte Donderdag 1 april: Marta (Johannes 12: 1-9)
• Goede Vrijdag 2 april: de misdadiger aan met ontzag (Lucas 23: 33-43)
• Stille Zaterdag 3 april: Josef van Arimatea (Lucas 23: 50-56)
• Pasen Zondag 4 april: Maria, de moeder van Jezus (Johannes, 19: 25-29)

Charismatische kruistheologie: Christoph Blumhardt

Het volgende is gebaseerd op het essay ‘Reformation pessimism or pietist personalism? The problem of the Holy Spirit in evangelical theology’ van Mockingbird blogger en conferentiespreker dr. Simeon Zahl, dat (zeer recent) is gepubliceerd in de bundel ‘New perspectives for evangelical theology‘.

Bij christenen, die het lukt om door de mist heen te kijken van het menselijk bestaan en zijn diepgewortelde verstrikkingen in zonde, bestaat er vaak een grote onzekerheid als het gaat om de Heilige Geest. De moderne theologie van de pinksterbeweging houdt het er op dat mensen de bewegingen van de Geest eenvoudig kunnen ontdekken in het dagelijks leven. Er wordt ons verteld dat de Geest aan het werk is als we de juiste dingen doen. Er wordt ons verteld dat de Geest ons, door bovennatuurlijke tekens, kan helpen bij het maken van keuzes in ons leven. Er wordt ons ook (vaak) verteld dat onze diepste verlangens zullen worden vervuld als we het God maar op de correcte manier vragen. En toch lijken zulke beloften, als ik naar mijn leven kijk en naar de wereld, veel te vaak leeg of lastig. Ik weet dat ik te gemakkelijk mijzelf kan misleiden. Ik weet hoe eenvoudig ik God haast kan verplichten om te zegenen wat ik, zondig, wil. Wat kan overkomen als Gods hand aan het werk is vaak mijn eigen onderbewuste doen en laten.

Helpt Luther om dit probleem op te lossen? Ja en nee. Het is Luthers overtuiging van de zondige ‘natuur’ van de mens die de nagemaakte vroomheid van spiritueel ‘enthousiasme’ doorziet. Luther stelt dat we Gods werk niet goed kunnen onderscheiden.

Voor Luther wordt God alleen maar gekend door de proclamatie van het Woord. Zoals Zahl zegt:

“Voor Luther (in zijn verhandeling Tegen de hemelse profeten en in de Smalkaldische Artikelen) is iedere aanspraak op ervaring van de Geest los van de directe instrumentaliteit van het ‘externe Woord’ (verbum externum) per definitie vals. Deze kijk op het Woord is aanzienlijk hoog. De activiteit van de Geest in de wereld is dusdanig volledig en direct aan de Bijbeltekst verbonden, dat het aan het magische rust. Luther zegt dat in de na-apostolische kerk de Geest nooit op een beslissende manier in het leven van iemand zal handelen, anders dan tijdens een preek of bij het ontvangen van de sacramenten. ‘Damascuservaringen’, bijvoorbeeld, komen niet meer voor – God heeft in plaats daarvan ervoor gekozen om alleen door de Bijbel te spreken.”

Toch komt dit op mij over als een sterk beperkte blik op Gods werk in mijn leven en in de wereld. Openbaring komt niet alleen voor van elf tot twaalf uur op zondagmorgen. Maar hoe kan God worden gekend zonder mijn eigen projecties van of op mijzelf te vinden?

Christoph Friedrich Blumhardt: een oplossing?

Blumhardt was zowel een charismatische gebedsgenezer als een toegewijd lutheraan. Zijn unieke combinatie van de twee theologische denkrichtingen wijzen naar een middenweg tussen charismatische theologie en lutheranisme, die aan de inzichten van beide recht doet zonder ten prooi te vallen aan hun tekortkomingen. Volgens Zahl:

“Het is Blumhardts perceptie dat hoewel God soms een gevoel van ‘vrede met God’ schenkt, en hoewel Hij met zijn mensen op een persoonlijke en leidende manier communiceert, Gods voornaamste manier om dat te doen, is via ‘negatieve’ ervaringen, waarin onze schuld en de werkelijke grenzen van onze veronderstelde autonomie duidelijk worden. Door deze ervaringen van de Geest, ‘sterven’ we keer op keer aan onszelf, op zo’n manier dat de weg wordt gebaand voor transformatie en nieuw leven. Blumhardts motto tijdens een van de belangrijkste fasen van zijn ontwikkeling was ‘sterf, zodat Jezus kan leven!’”

“Zulke ervaringen zijn minder vatbaar voor misleiding of voor je eigen karretje te spannen dan de ‘positieve’ persoonlijke ervaringen, omdat ze eerder regelrecht ingaan tegen onze wil en verlangens dan dat ze erop aansluiten. We zullen ze niet zo snel verzinnen, ze vervalsen in ons onderbewuste om een bepaalde geheime behoefte te bevredigen, omdat de Geest zowel tegen ons onbekende als bekende krachten werkt. Elke masochistische waardering van negativiteit wordt hier uitgesloten, omdat zulk masochisme feitelijk een verbloemde of indirecte ‘positieve’ ervaring zou zijn. (…) Een werkelijk ‘negatieve’ ervaring van de Geest gaat rechtstreeks tegen ons egoïsme in, ongeacht hoe subtiel dat egoïsme zich ook uit. Daarom is het tegenstreven van de wil, inclusief in het bijzonder de onderbewuste wil, een zeer behulpzame manier om te beschrijven wat er gebeurt als de Geest in deze rol actief is. Als een ervaring eenvoudig is in te passen in een comfortabele categorie of een controlepatroon, dan is het totaal niet ‘negatief’.”

“Waar we hier over spreken zou een ‘charismatische kruistheologie’ kunnen worden genoemd. ‘Positieve’ ervaringen van God, in vrede en blijdschap worden niet uitgesloten, maar worden wel behoedzaam bekeken. God is persoonlijk en liefdevol aanwezig in ons leven, maar eerst en vooral in onze duisternis en onze moeilijkheden, vanwege de mate van ons elementaire verzet tegen Hem, en vanwege de zelfgerichtheid die blijft bestaan (in welke mate dan ook) in het leven als christen. Als God ‘stil’ lijkt te zijn geworden in ons gebedsleven, bijvoorbeeld, dan levert het onbehagen en de angst die deze ervaring veroorzaakt een veel zekerder teken van goddelijke aanwezigheid – ‘weeën’ – dan welke directe en opbeurende leiding of geestvervoering dan ook.

De hoop die we hebben met zulke ervaringen, gegrondvest in de hoop die is verbonden aan de opstanding van Christus, is dat het ‘negatieve’ woord niet het laatste Woord is, en dat de God van Jezus Christus hier aan het werk is, door de Geest, voor ons bestwil, zowel in dit leven als in het leven dat komt.”

Simeon Zahls lezing bij de aankomende conferentie is getiteld ‘Experiencing the Spirit in failure and in love’

De held

‘De held onderscheidt zich, verdient het om niet vergeten te worden. Groot werd de held door zijn surplus, groot werd de held door zijn overgave.’ Maar, stelt Kierkegaard, ‘wie God liefhad werd groter dan allen’. De held onderscheidt zich in het waarmaken van de verwachting waaruit hij leeft. ‘Groot werd de een door de verwachting van het mogelijke, een ander door de verwachting van het eeuwige. Maar,’ brengt Kierkegaard in, ‘wie het onmogelijke verwachtte werd groter dan allen.’ En: ‘Groot werd hij die met de wereld streed en die overwon, groot werd hij die met zichzelf streed en zichzelf overwon. Maar wie met God strijd is groter dan allen.’ Dat is de wat cryptische conclusie van Kierkegaard, als inleiding om duidelijk te kunnen maken hoe hoog hij de bijbelse Abraham schat.

‘Er was er een’, vervolgt hij, ‘die op zichzelf steunde en overwon; er was iemand die vertrouwend op eigen sterkte alles opofferde, maar wie God vertrouwde was groter dan allen.’ Kierkegaard besluit dit fragment met: ‘Abraham was groter dan allen: groot door de kracht waarvan de sterkte onmacht is, groot door de wijsheid waarvan het geheim dwaasheid is, groot door de hoop waarvan de vorm waanzin is, groot door de liefde, die haat is tegen zichzelf.’

Over ‘zelfhaat’ ontwikkelde zich een flinke discussie in onze kring. Kan God ‘zelfhaat’ verlangen? Tussentijdse conclusie: alleen als het getuigt van de liefde die ‘groot’ maakt, kan het iets betekenen dat niet slecht is.

De uitverkorene

Kierkegaard vervolgt met een soort resumé: ‘Door het geloof trok Abraham weg uit het land van zijn vaderen en werd een vreemdeling in het land van de belofte. Een ding liet hij achter, een ding nam hij mee: zijn aardse verstand liet hij achter en het geloof nam hij mee. Anders zou hij ook niet zijn weggetrokken, maar zou hij gedacht hebben: dit is onzinnig.’

Ondanks alles is Abraham niet een verworpene, maar de uitverkorene. Uitverkoren, gekozen, om het leven te dragen. Abraham kan dit, ver weg van alles wat vertrouwd en eigen is, door te geloven en vast te houden aan de belofte. ‘Hij die altijd het beste hoopt, wordt oud door het leven bedrogen. En hij die altijd op het slechtste is voorbereid, wordt vroeg oud. Maar hij die gelooft bewaart een eeuwige jeugd. Geprezen zij daarom dit verhaal!’

Het is niet zozeer een wonder dat hun verwachting werd vervuld, maar een wonder van geloof, dat Abraham en Sara beide (in geest) jong genoeg waren om het ouderschap nog te wensen en dat het geloof hun wens had bewaard. Het geloof dat hem, Abraham, gebracht heeft waar hij is (in een vreemd land, maar gezegend onder Gods hemel) wordt bekrachtigd in een zoon: Izaäk. Hij is niet alleen de zoon waar zij op wachtten, het is ook de zoon van de belofte van God. Zeg maar: de zoon waaruit al het leven voort zal komen. Hij is hun toekomst.

De beproeving

De beproeving die volgt, de opdracht die Abraham ontvangt om Izaäk te offeren, beschrijft Kierkegaard als het drama dat God van ons (mensen met een ‘gezond verstand’) van God vervreemdt. Maar Abraham geloofde en blijft erop vertrouwen dat God het is die hem beproeft. Niet met het zicht op een onverwachte wending die alles alsnog ten goede zal keren, maar omdat dit de God is die hem geroepen heeft.

Kierkegaard schetst dat Abraham naar onze perceptie, heel goed en begrijpelijk, anders had kunnen handelen. Hij had het zwaard in zijn eigen borst kunnen boren. Hij had op de berg Moria, door twijfel bevangen, God kunnen uitdagen met zijn gebeden. Hij had zijn knecht Eliëzer opdracht kunnen geven om met hen rechtsomkeer te maken. ‘Maar hij vervolgde de weg, besteeg de berg, wette het mes en hief zijn arm…’

Het geloof

Het hoofdstuk eindigt met de lofrede die Abraham niet nodig heeft om getroost te worden voor zijn verlies. ‘Jij hebt immers alles gewonnen en Izaäk behouden.’ Kierkegaard meent dat Abraham geen late vereerder – zeg maar, geen late ‘dichter’ zoals Kierkegaard – nodig heeft om aan de vergetelheid onttrokken te blijven. Abraham is dus meer dan een klassieke held die altijd een dichter nodig heeft. (Kierkegaard blijft dus een dichter zonder held.) ‘Want iedere taal gedenkt jou – en toch beloon je ieder die je liefheeft heerlijker dan wie ook. Jij maakt hem daarboven [de mens die jou bij leven liefhad] gelukkig in je schoot, hier boei je [de mens die je bij leven lief heeft] zijn oog en zijn hart met het wonderbaarlijke van wat je deed.’

Kierkegaard roemt Abraham om de hartstocht, ‘die de strijd met het razen van de elementen versmaadt [en daardoor geen held wordt] om met God in strijd te gaan [en daarmee wordt tot een gelovige].’ Kierkegaard eindigt met ‘nooit zal door hem [Kierkegaard zelf, als dichter zonder held, maar met een gelovige op het netvlies] vergeten worden dat jij [Abraham] honderd jaar nodig hebt gehad om tegen de verwachting in een zoon van je ouderdom te verkrijgen, dat jij eerst het mes moest trekken voordat je Izaäk mocht behouden. Hij zal nooit vergeten dat jij in honderddertig jaar niet verder kwam dan bij het geloof.’ Het laatste woord van dit inleidende hoofdstuk is datgene waar alles in het boek om draait; het enige thema.