In zijn lezing “Luther en de muziek” die Klaas Koelewijn op 31 oktober 2008 in onze kerk hield merkte Klaas al op dat Luther het kerkelijk lied als middel zag om de gemeente bij de boodschap van het Evangelie te betrekken. “het is lofzang, catechismus, gebed en verkondiging in één.” Het zingen in de kerk was slechts voorbehouden aan geestelijken en koren. Het gewone kerkvolk zong niet. Luther onderstreepte de noodzaak.

In zijn voorwoord van het Wittenbergse Gezangboek dat in 1524 uitkwam, wees Luther op enkele Bijbelgedeelten die het zingen zelfs gebieden. Bijvoorbeeld in Kolossenzen 2: 16: “Zing met heel uw hart psalmen en hymnen voor God en liederen die de Geest u vol genade ingeeft.” Ook in het Oude Testament vond Luther voorbeelden. In de eerste plaats natuurlijk de psalmen die hij door zijn kloostertijd grondig kende, maar ook bijvoorbeeld in Exodus 15: “Ik wil zingen voor de Heer, zijn macht en majesteit zijn groot!”

Luther had met de liederen ook een pedagogisch doel. In hetzelfde voorwoord zegt hij daarover: “ik zou graag zien dat de jeugd iets zou hebben waarmee ze los komt van de liefdesliederen en in de plaats daarvan iets heilzaams zou leren.”
Luther heeft zelf ongeveer 40 liederen gemaakt, tekst en vaak ook de melodie. Het Liedboek voor de Kerken telt 18 van deze liederen. De inhoud van de liederen is voor het grootste gedeelte gebaseerd op de Bijbel.  Onderzoek heeft geleerd dat de inhoud van de liederen 90 keer betrekking hebben op teksten van het Oude Testament en 348 keer op teksten van het Nieuwe Testament. Het was ook Luthers bedoeling dat het Woord “in zwang zou raken”.

In de les over dit onderwerp verwoordde de docent ds. H. Mudde het belang van Luthers liederen met de volgende woorden: “De grote invloed van Luthers liederen en daarmee van zijn zo op het Woord betrokken theologie is de eeuwen door telkens weer gebleken. Het is  met name via het voertuig van het lied, dat Luthers reformatie stormenderhand de harten der mensen heeft veroverd. Ze hebben nadien een bijzondere liturgische en kerkmuzikale praktijk in het leven geroepen en ook vaak weer op belangrijke momenten nieuw leven ingeblazen. De grote Johann Sebastiaan Bach is in die traditie ‘maar’ een van de velen, die te noemen zijn.”

Tot zover enige impressies van de lessen Lutherana. Als de cursus nog eens wordt gegeven raad ik hem van harte aan.

Eind 1587 ondernamen Antwerpse vluchtelingen in Amsterdam een poging een lutherse gemeente te stichten. Ze kwamen bijeen op de zolder van een pakhuis “waar de Pot uithing” (op dezelfde plek kwam later de Spuikerk). Het stadsbestuur verbood de diensten. De Staten van Holland grepen in en de diensten konden weer doorgaan. In 1595 werd echter de Amsterdamse predikant Adolf Fisscher vastgezet en de diensten werden verboden.

De gereformeerden hadden grote bezwaren tegen de lutheranen. De houding van de lutheranen in Antwerpen werd ze bijzonder kwalijk genomen. Later is dat goed gekomen toen Willem van Oranje veel Duitse huursoldaten aantrok om tegen de Spanjaarden te vechten. Dit waren meestal lutheranen. Men had ook nog altijd veel bezwaar tegen de avondmaalsleer. Dat Christus aanwezig was bij het avondmaal was in de ogen van de calvinisten onmogelijk. Christus was immers door middel van de hemelvaart toch vertrokken!

Zo als zo vaak waren het economische redenen die het bewerkstelligden dat de lutheranen kerkdiensten mochten houden en zelfs kerken bouwen. Onder de lutheranen in Amsterdam waren vele Denen en Zweden. Het waren de koningen van Denemarken en Zweden die dreigden de Sont te sluiten als de lutheranen werden lastiggevallen. Dit was een gevoelige kwestie, want de Oostzeehandel was voor Amsterdam van cruciaal belang.

Na 1604 hadden de lutheranen geen last meer van de stedelijke overheid. Lutheranen waren in een zeker opzicht zelfs bevoorrecht. Terwijl katholieken en doopsgezinden alleen toestemming kregen om schuilkerken in te richten, mochten de lutheranen wel gewone, van de weg af zichtbare kerken bouwen. De enige beperking was dat er geen toren op mocht.
Op eerste kerstdag 1633 werd de lutherse kerk aan het Spui ingewijd en in 1671 kwam de “Ronde Lutherse” aan het Singel gereed.

Omstreeks 1530 was het protestantisme in de Nederlanden al vrij sterk vertegenwoordigd. In Antwerpen was zelfs al een lutherse gemeenschap die contacten onderhield met Luther. Deze verbood om tegen de toestemming van de overheid kerkdiensten te organiseren. Slechts huisbijeenkomsten waren geoorloofd.

Een aantal edelen vroeg via een smeekschrift op 5 april 1566 aan landvoogdes Margaretha van Parma om de inquisitie en de plakkaten tegen de ketters op te heffen. In juli arriveerde Willem van Oranje in Antwerpen. Hij vroeg alle protestanten zich te richten naar de Augsburgse confessie. De avondmaalsopvatting hield de calvinisten en lutheranen echter gescheiden. Calvinisten scholden lutheranen uit voor “bloeddrinkers en vleeseters”.

Op 18 augustus na de Mariaprocessie bestormde het volk van Antwerpen de kerken en vernielde de beelden. Ook vonden plunderingen plaats. Lutheranen deden aan deze beeldenstorm niet mee. Misschien eerder een sociale kwestie dan een principiële. Lutheranen waren veelal vermogende kooplieden, terwijl de plunderende calvinisten meestal arm waren en zelfs honger leden. Een gevolg van de opstand was dat de protestanten gedeeltelijk hun zin kregen. Willem van Oranje tekende zowel met de calvinisten als de lutheranen een contract waarin toestemming werd verleend in het openbaar kerkdiensten te houden. De lutheranen mochten voor hun 4000 leden zelfs drie kerken bouwen. Tevens lieten ze vier predikanten overkomen uit Duitsland: vier doctoren uyt Duytsland die de rechte ordeninghe der Confessie van Augsburch aanhingen. Zo ontstond in 1566 de eerste lutherse gemeente in de Nederlanden.

Lang heeft het echter niet geduurd. Begin 1567 kwam de landvoogdes met een verbod. Oproer was het gevolg. De prins van Oranje stond nog aan de kant van zijn koning. Hij deed een beroep op de lutheranen om de stad en de koning trouw te blijven. Zo ontstond een meerderheid en moest de calvinistische minderheid wijken. Het werd de lutheranen nog lang kwalijk genomen dat ze partij hadden gekozen voor de Spaanse overheid en tegen de calvinisten. In hetzelfde jaar was het afgelopen met de protestante diensten. Ondertussen naderde Alva met zijn soldaten om orde op zaken te stellen. Willem van Oranje voelde zich niet meer veilig en verliet Antwerpen. De meeste lutheranen gingen naar de Noordelijke Nederlanden of keerden terug naar lutherse gemeenten in Duitsland.

In deze cursus leek mij dit niet het spannendste onderwerp. Toch bleek al gauw hoe belangrijk de belijdenisgeschriften waren en nog zijn. Luther moest duidelijk maken waarin zijn ideeën verschilden met die van de rooms-katholieke kerk en hij moest duidelijk maken wat de kernpunten waren van zijn nieuwe reformatorische beweging. Zo ontstond in 1530 de Augburgse Confessie. Hoewel er nog meer belijdenisgeschriften kwamen, bleef de Augburgse Confessie het meest normgevend en gezaghebbend. Ook bij het ontstaan van de Lutherse kerk in Antwerpen en later in ons land vormde dit belijdenisgeschrift de grondslag van de lutherse kerk. De term “Luthers” werd aanvankelijk helemaal niet gebruikt maar men gebruikte de uitdrukking “toegedaan de Auburgse Confessie”.

Het is wel grappig dat de streng gereformeerden bij het ontstaan van de protestante kerken in Nederland nog helemaal geen belijdenisgeschriften bezaten. De lutheranen van nu beschouwen ‘vrijheid’ als één van de belangrijkste eigenschappen van hun traditie. Vroeger was dat dus anders, toen waren de lutheranen al gebonden aan hun confessie en noemden zij zich daarom de kerk met de ‘zuivere’ leer. De belijdenisgeschriften van de gereformeerden ontstonden in 1561 (Nederlandse geloofsbelijdenis), 1563 (Heidelbergse catechismus) en in 1618 (Dordtse leerregels). Later ontwikkelde de lutherse kerk zich tot een kerk die ondogmatisch genoemd mag worden, vrij van binding aan confessie of leerstelligheid.

Bij het ontstaan van de Protestante kerk in Nederland werden de lutherse belijdenisgeschriften opgenomen in de nieuwe kerkorde. Op die manier laat het kleinste kerkgenootschap het eigene van de lutherse traditie zien.

De kerkorde verwoordt dat als volgt: “Het belijden van de kerk geschiedt in gemeenschap met de belijdenis van het voorgeslacht zoals die is verwoord … in de Onveranderde Augsburgse confessie en de catechismus van Luther.” Tevens worden de theologische verklaring van Barmen en de Konkordantie van Leuenberg erkend.

Op de vraag “Hoe kan ik God ontmoeten?” gaf Luther een ander antwoord dan de rooms-katholieke kerk. Immers men dacht dat je door veel studie kon opklimmen naar de hemelse glorie. Daarnaast moest je zoveel mogelijk je best doen met goede werken.

Luther was het daar volkomen mee oneens. Bij hem gaat het om een omgekeerde beweging: het gaat niet om de mens die met eigen inspanning de weg gaat naar boven naar de verheven God in al zijn glorie, maar het gaat om God die naar beneden gaat. Hij zoekt de mens zelf op. God openbaart zich in de gekruisigde Christus. Voor ons is dit logisch gezien wel de laatste plaats waar we God zoeken: een volkomen ontluisterde, vernederde persoon aan het kruis. Alleen als wij zelf in alle nederigheid, ons eigen lijden accepterend, Christus bij het kruis willen ontmoeten, ontvangen we zijn genade. We kijken nog even terug naar de persoon Lea.

Luther noemde haar een figuur voor het kruis. Zij droeg het kruis, al deed ze het liever niet. Ze aanvaardde haar lot als een deel van haar leven. Gesterkt kon ze verder leven.

In de jaren 1520/1521 schreef Luther een zeer uitvoerige uitleg bij de Lofzang van Maria (het Magnificat) uit Lucas 1: 46-55. Hij schreef deze studie in de tijd dat hij in de ban werd gedaan, de Rijksdag van Worms en zijn verblijf in de Wartburg.

Ik wil hier een gedeelte van de bespreking van vers 46a weergeven. Bij de les werd gebruik gemaakt van de vertaling van A. Lampe en S. IJsseling uit 1966.

Vers 48a: “want hij heeft gekeken naar de nietigheid van zijn dienstmaagd”.

Luther legt in zijn uitleg de nadruk op het feit God heeft omgezien naar dit arme, onaanzienlijke meisje, terwijl Hij ook dochters van hooggeplaatsten, edelen, koningen had kunnen uitkiezen. Wat Luther benadrukt is de kijkrichting van God. God kijkt omlaag en ziet Maria. Wij negeren meestal de onaanzienlijken en kijken liever omhoog naar mensen die macht en aanzien hebben, naar pracht en praal. (Wie meer wil weten over Het Magnificat van Luther (her)leze de vier artikelen van Christoph Burger in ons kerkblad De Burcht (maart 2007 t/m juni 2007).

In de rooms-katholieke kerk hebben heiligen altijd een belangrijke rol gespeeld. In deze traditie zijn heiligen mensen die zich onberispelijk hebben gedragen en die hun leven aan God hebben gewijd. Voorbeelden zijn bijvoorbeeld Elisabeth van Thüringen, Katharina van Siena en Theresia van Avila. Luther zag dat heel anders. Bij hem komen de heiligen uit de bijbelse verhalen en dienen ze als voorbeelden van ware gelovigen.

De docente van dit onderdeel dr. Sabine Hiebsch promoveerde op het boek “Lea en Rachel in Luthers Genesispreken”. Zij spreekt daarin bijvoorbeeld over Jacob, Lea en Rachel. Jacob trouwde eerst met Lea en later met Rachel.
Rachel was de vrouw van wie Jacob het meest hield. Lea voelde zich eenzaam en in de steek gelaten. Volgens Luther was dat het kruis dat zij moest dragen. Ze accepteerde dit en zocht steun bij God op wie zij bleef vertrouwen. Zij werd daarvoor beloond met het feit dat zij in haar huwelijk met Jacob de eerste en de meeste kinderen kreeg. Haar vertrouwen in God en de manier waarop ze met haar aanvechtingen omging, maakte haar voor Luther tot een heilige.

Iemand van wie wij veel kunnen leren.

In Wittenberg had Luther naast zijn taak als wetenschapper aan de universiteit ook de taak van pastor voor de stad. Het belangrijkste onderdeel daarvan was het preken in de stadskerk. Meestal preekte hij over het Oude Testament. Van 1519 tot 1529 preekte hij over de vijf boeken van Mozes, van Genesis tot en met Deuteronomium. Daarnaast preekte hij ook over het Nieuwe Testament, ondere andere tijdens de zondagochtendmis.

Luther preekte heel veel. Van het jaar 1529 is bekend dat hij in dat jaar 121 keer preekte, waarvan op 40 dagen zelfs twee keer. Luther preekte altijd uit z’n hoofd. Enkele leerlingen en collega’s schreven zijn preken op. We noemen hen “Nachschreibers”. Daartoe behoorde ook zijn collega Philipp Melanchton. Tijdens een preek schreven meerdere Nachschreibers mee en later werd na onderlinge vergelijking de beste versie gebruikt. De preken werden gebundeld en verschenen in boekvorm. Daarvoor bestond grote belangstelling. Uit veilingcatalogi uit de 16e en 17e eeuw blijkt dat Luthers Genesispreken een bestseller waren.

Om meer inzicht te krijgen in de persoon Maarten Luther en zijn theologie bezocht ik in de maanden januari tot en met maart de cursus Lutherana in de Augustanakerk in Amsterdam. Ik ben daar nogal enthousiast over en ik heb dat geuit tegenover enkelen in de kerk. Zij vroegen mij een impressie te schrijven van deze cursus. Graag voldoe ik aan dit verzoek. Het is echter niet eenvoudig, omdat het om veel lessen gaat en om een grote hoeveelheid lesmateriaal. De onderwerpen waren zeer divers: Luther en de middeleeuwse tradities, het Oude Testament, Luthers theologie, Luther en Nederland historisch, Lutherse liturgie, Lutherse belijdenisgeschriften, Luthers theologie in zijn liederen en tot slot Luther en Calvijn.Het was een zeer interessante en pittige cursus. Ik wil over zo negen verschillende onderwerpen een korte blogpost schrijven met als uitgangspunt dat het voor mij nieuw was en/of bijzonder.

Luther in het klooster
Maarten Luther betrad het klooster, omdat hij met allerlei vragen zat betreffende het geloof. Luther kwam in aanraking met verschillende tradities zoals de scholastiek en de kerkvaders. De antwoorden vond hij niet in de scholastiek, waar het om het hoofd, het verstand ging. Bij hem ging het om het hoofd èn het hart, verstand èn gevoel. Dat vond hij bij de kerkvader Bernardus van Clervaux . Hij kwam in aanraking met de Bijbel. In de eerste plaats door de dagelijkse kloosterroutine. Tijdens de getijdengebeden werden voortdurend psalmen gelezen. Over die ervaring zei hij: “Wie de psalm in zijn hart ervaart, ervaart God.”

Als theologiestudent bestudeerde Luther de gehele Bijbel. Naast het bestuderen van de teksten ging het bij hem ook steeds om de vraag: “Wat is de waarheid voor mij persoonlijk?” Ook was hij op zoek naar de genadige God. Deze genadige God kwam hij tegen in de Romeinenbrief. In het klooster ontdekte Luther de grote waarde van de Bijbel. Alleen het Woord van God werd voor hem bepalend (sola scriptura) en niet het woord van de paus.